
W niemieckim Süßen powstał Campus Vivorum, nazywany również cmentarzem przyszłości. W centrum uwagi – w przeciwieństwie do tradycyjnych cmentarzy – znajdują się tu osoby żyjące. Żyjące i przeżywające żałobę. Twórcy chcieli, by cmentarz zapewnił przestrzeń do wspominania, spotkań i osobistego oswajania się ze stratą.
Campus Vivorum jest propozycją innego myślenia o przestrzeni. Zaczyna się od pytania, czego potrzebują ludzie, którzy przychodzą wspominać swoich nieobecnych już bliskich. Za przedsięwzięciem stoi rodzinna firma Odlewnia Artystyczna Strassacker, która zadała zasadnicze pytanie: jaki jest kierunek zmian w projektowaniu nagrobków?
W XXI wieku obserwujemy sukcesywne odchodzenie od dużych, rodzinnych pomników. Coraz powszechniejszy pochówek urnowy wzmacnia ten trend. Kolumbaria – albo płaskie tablice umieszczone na ziemi – może i ułatwiają pielęgnację cmentarza jako takiego, ale ograniczona możliwość złożenia kwiatów czy zapalenia zniczy bywa bolesnym doświadczeniem dla rodziny.
Pierwsze przymiarki do realizacji nowej idei rozpoczęły się około dwudziestu lat temu. Do współpracy Strassacker zaprosiła wielu specjalistów z różnych dziedzin: socjologów, psychologów, teologów, badaczy trendów i architektów krajobrazu. Z ich warsztatów wyłonił się pomysł miejsca, w którym można pokazać nowe rozwiązanie. Tak powstał Campus Vivorum – „Pole Żyjących”.

Campus Vivorum zaprojektowano i stworzono przy zakładzie odlewniczym firmy Strassacker. Na powierzchni 60 arów przedstawiono różne modele urządzenia cmentarza. Nie jest to jednak narzucenie obowiązującego wzorca, lecz prezentacja możliwości. Nie chodzi też o zastąpienie cmentarza parkiem ani terenem zieleni. Cmentarz – z założenia – powinien być miejscem przeżywania żałoby. Chodzi więc o połączenie grobów, zieleni, architektury i miejsc spotkań tak, aby odwiedzający mogli nie tylko stanąć przy nagrobku, ale też odnaleźć tu miejsce do wspominania zmarłych.
Projekt opiera się na regularnej siatce modułów o wymiarach 40 × 40 cm. Powstają w niej indywidualne miejsca upamiętnienia, które można urządzać na różne sposoby: geometryczne kompozycje ogrodowe lub nasadzenia zbliżone do naturalnych. Zmienia się też przestrzeń między grobami. Zamiast większych, otwartych terenów proponuje się mniejsze miejsca otoczone roślinnością różnej wysokości. Powstają zaciszne zakątki, sprzyjające spokojnemu pożegnaniu.
Zasadnicza zmiana dotyczy podziału obowiązków. Wspólną zieleń pielęgnuje ogrodnik, a rodzina otrzymuje niewielką przestrzeń przy nagrobku, którą może zagospodarować według własnych potrzeb: posadzić rośliny, postawić kwiaty, zapalić świecę. Nie musi jednak dbać o całe otoczenie grobu.
Campus Vivorum prezentuje różne sposoby wykorzystania kamienia. Oprócz płyt epitafijnych lub pomników, kamień pojawia się poza miejscami pochówku. Jest duży kamienny stół, w który wkomponowano stare kamienie nagrobne. Jest kamień przy oczku wodnym oraz tablica z łupka, na której można zostawiać wiadomości czy modlitwy dla zmarłych. Istotne jest, aby zarówno pomniki, jak i pozostałe elementy były tak zaprojektowane, aby wpisywały się w naturalne otoczenie. Nie ma więc jednego zalecanego kształtu nagrobka – ważniejsza jest jego relacja z otaczającą przestrzenią oraz dopasowanie upamiętnienia do potrzeb bliskich.

Na Polu Żyjących zaproponowano też ciąg miejsc o różnych funkcjach. Przy wejściu ustawiono drewniane zadaszenie dające schronienie przed deszczem i będące miejscem zebrania się przed uroczystościami. Dalej znajduje się tzw. ogród zmysłów, w którym można dotykać roślin i ziół, poznawać ich zapach i smak, obserwować wzrost oraz obumieranie. To miejsce przyciąga dzieci – podobnie jak i niewielki plac zabaw z huśtawką i kamiennymi blatami z zabawkami. Są miejsca odosobnienia i wspólnej pamięci. Można usiąść przy fontannie, zostawić wiadomość na łupkowej tablicy lub włożyć list do specjalnej skrzynki. Przewidziano również przestrzeń modlitwy i wspominania osób, których groby znajdują się gdzie indziej. Osobną część poświęcono różnym kulturom i obrzędom pogrzebowym.Symbolizują je cztery żywioły i znaki religijne.
Campus Vivorum otwarto w 2023 roku. Odwiedziło go już kilkaset osób z różnych krajów zainteresowanych jego założeniami. Dla samorządów i zarządców prowadzone są warsztaty, w ramach których mogą na przykład powstawać koncepcje zmian istniejących nekropolii.
Warto zwrócić uwagę, że w Polsce prawdopodobnie wkrótce rozpoczną się prace nad zmianą ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, która pochodzi z 1959 roku. Nowa ustawa być może będzie dopuszczać m.in. przechowywanie urny w domu, tworzenie ogrodów pamięci czy rozsypywanie prochów w miejscach ważnych dla zmarłego. Dlatego idea zaprezentowana w Campus Vivorum wydaje się gotową odpowiedzią wpisującą się w nowe możliwości, jakie się pojawią.
Dla kamieniarzy warte uwagi jest to, że projekt narodził się z obaw przedsiębiorstwa wytwarzającego elementy upamiętnienia zmarłych. Odpowiedzią nie stał się nowy model nagrobka, lecz próba przeprojektowania całego cmentarza. Nie chodzi już tylko o pytanie, jaki pomnik wykonać. Równie ważne jest, jaką funkcję ma pełnić miejsce, w którym ten pomnik stanie.





Artykuł powstał na podstawie materiałów udostępnionych przez firmę Strassacker oraz artykułu https://steenvak.nl/project/campus-vivorum-begraafplaats-van-de-toekomst/
Fot. Łukasz Jasiński
| następna » |
|---|