Sławniowice – polski marmur

Sławniowice to najstarsza czynna kopalnia marmuru w Polsce. To również jedyna kopalnia wydobywająca marmur do zastosowań kamieniarskich. Żaden inny polski marmur nie jest w tej chwili dostępny dla potrzeb budowlanych, rzeźbiarskich czy architektonicznych.

Marmur ze Sławniowic to marmur właściwy, czyli węglanowa skała metamorficzna, powstała z przeobrażenia wapieni pod wpływem działania wysokiego ciśnienia i wysokich temperatur. Cechuje się barwą szarą i szaro-niebieską – od prawie białej, cukrowej, przez różne odcienie szarości, również z lekkim zabarwieniem brązowym, po ciemne, prawie czarne odcienie.
Jego charakterystyczną cechą jest wyraźna warstwowość. Z tego też powodu wykazuje się łupliwością kierunkową – łatwiejszym podziałem i obróbką wzdłuż warstw i wyższymi parametrami w pozostałych kierunkach. Różny jest również rysunek na elementach przeciętych w poszczególnych kierunkach. Przecięcie w poprzek warstw ukazuje pasiasty deseń, a obróbka wzdłuż warstw uwydatnia rysunek „w chmurkę”, a czasem nawet w miarę jednolity kolor.

Najstarsze znane elementy z tutejszego marmuru to płyty nagrobne z 1314 roku w Kępnicy i z 1378 r. w szpitalu św. Anny we Wrocławiu. Rozkwit łomu nastąpił w XIX wieku, kiedy właścicielami była rodzina Thust – nazwisko nieobce również i dzisiejszym kamieniarzom. Byli oni dostawcami dworu cesarskiego, więc marmur z Kunzendorf (dawna nazwa Sławniowic) dostarczano na budowy wielu reprezentacyjnych budynków Drezna, Poczdamu i Berlina. Wykorzystywano go też na naszych terenach przy budowach wielu kościołów, w tym katedry wrocławskiej i bazyliki nyskiej, a także Dworca Głównego we Wrocławiu czy fontanny Trytona w Nysie wzorowanej na rzymskiej fontannie Berniniego. Można go spotkać jako progi, posadzki, schody w wielu kamienicach z tamtych czasów od Katowic po Berlin. Lokalnie wykonywano z niego niezliczoną ilość kapliczek i krzyży przydrożnych. Był i jest wykorzystywany do wykańczania budynków w okolicznych miejscowościach – zarówno instytucjonalnych, jak i prywatnych.

W 1945 roku kopalnię upaństwowiono, a marmur ze Sławniowic był dostarczany na budowę wielu ważnych i rozpoznawalnych budynków budowanych czy odbudowywanych w okresie powojennym. Można choćby wymienić budynki Sejmu i Senatu, Pałac Kultury i Nauki, Urząd Wojewódzki w Opolu, a także większe i mniejsze urzędy w ówczesnych miastach wojewódzkich i powiatowych, oraz różnego przeznaczenia obiekty użyteczności publicznej: hotele, dworce, szpitale, domy kultury, obiekty sakralne. W 2006 roku łom i zakład przeróbczy został sprywatyzowany, a w 2010 roku przeszedł w ręce prywatne – nadal pozostaje własnością tej samej firmy: Marmur Sławniowice sp. z o.o.

Marmur sławniowicki cieszy się ogromną popularnością jako materiał do rekonstrukcji, restauracji i renowacji obiektów dawnych i zabytkowych. Przykładami są uzdrowiska w Lądku-Zdroju (ciemny marmur), zamek Książ (z powodzeniem stosowany jako zamiennik Dębnika w remontach ostatniej dekady) czy odbudowa pałacu miejskiego w Poczdamie, który został zburzony po wojnie ze względu na skalę zniszczeń, i odbudowany w latach 2011-2013. Inne znane i współczesne realizacje to m.in. sarkofag gen. Władysława Sikorskiego na Wawelu, rotunda Panoramy Racławickiej we Wrocławiu czy wystrój sali koronacyjnej Zamku Królewskiego w Kopenhadze (Dania). Duża ilość Sławniowic została wykorzystana przy remoncie Opery Podlaskiej w Białymstoku – z marmuru wykonano tu monolityczne schody zewnętrzne, wewnętrzne posadzki z kostki bębnowanej, polerowane okładziny ścienne, a także kostkę na podjeździe. Sporo kostki cięto-łupanej wykorzystano przy rewitalizacji zabytkowych fragmentów Pragi, Hradca Králové czy Jeseníka.
Od 2016 roku jest wydobywany wyłącznie metodą odkrywkową, przy użyciu koparek hydraulicznych. Bryły mają najczęściej około 1,5 m3 i wagę 5-6 ton.

 Cechy wyróżniające

- jedyny marmur wydobywany w Polsce dla zastosowań w architekturze i kamieniarstwie
- bardzo szeroka gama kolorystyczna odcieni szarości, również z odcieniem brązowym – występuje także w odmianie żółtej: od kremowego do brunatnego
- przykłady dawnych zastosowań potwierdzają, że radzi sobie w zastosowaniach zewnętrznych

Dane fizykomechaniczne:
Gęstość objęt. 2690 kg/m3
Nasiąkliwość 0,023 %
Wytrzymałość na ściskanie:
- w stanie suchym 83 MPa
- po mrozoodporności
(wg PN-EN 1926) 76 MPa
Wytrzymałość na zginanie 6 MPa
Odporność na ścieranie
- wg PN-EN 14157 12400 mm3
Mrozoodporność - 48 cykli:
- obniżenie masy próbki 0,03 %

Opis
typowy przedstawiciel marmurów
barwa bardzo zmienna, jasna, szara, szaroniebieska do ciemnoszarej, z odcieniem beżowym, przecięta nielicznymi żyłkami o grubości 1 mm barwy brunatnej
struktura drobnokrystaliczna nierówno ziarnista
wyraźnie warstwowany, o łupliwości kierunkowej
zawartość węglanu wapnia ponad 98%
możliwe kawerny i żyłki kwarcowe i kalcytowe

W Sławniowicach marmurowi szaremu towarzyszy młodsza geologicznie zdolomityzowana odmiana żółta, złocista. Stanowi około 20% złoża, a jej wydobycie rozpoczęło się niedawno, w latach 70. XX wieku. Jest nieco mniej wytrzymała od szarej i ma barwę od kremowej, przez wszelkie żółcienie, po ciemny, czekoladowy brąz.

Obecnie z marmurów sławniowickich produkuje się wszelkie elementy budowlane i wykończeniowe – w tym: płyty i płytki posadzkowe i ścienne, parapety, blaty, kominki, detale architektoniczne. Najczęściej uzyskuje się wykończenie polerowane, szlifowane, groszkowane, ale spotykane jest również surowe cięte, rzadziej łupane.

Współcześnie nadal jest też interesującym materiałem rzeźbiarskim. Dla potrzeb budownictwa sakralnego wykonuje się rzeźbione kropielnice, chrzcielnice, ambony i ambonki. Z niego powstała m.in. Galeria Sławnych Wrocławian dłuta Tomasza Rodzińskiego czy rzeźba św. Jana Kantego stojąca na terenie kampusu Politechniki Opolskiej (projekt prof. Ryszard Gluza, wykonawcy: Radosław Keler i Marek Wikar). Warto zauważyć, że rzeźba św. Jana Kantego łączy w sobie odmianę szarą i żółtą Sławniowic, jest wykonana z monolitycznych elementów i ma wysokość 4,4 m.

Rzeźbiarze pracujący w marmurze sławniowickim podkreślają, że to doskonały materiał rzeźbiarski. Mimo stosunkowo dużego ziarna doskonale oddaje szczegóły i mimo krystalicznej budowy jest dość łatwy w obróbce.

Doskonale przyjmuje poler, choć czasami wymaga zabiegów z fakturą powierzchni, by odowiednio uwypuklić ważne elementy dzieła. Ze względu na wyraźne warstwy do rzeźby realistycznej lepiej jest dobierać wyselekcjonowany, jednolity materiał. Ale w rzeźbie abstrakcyjnej kontrastowość warstw daje artyście dostęp do dodatkowych środków wyrazu.