Czerwony piaskowiec Nowa Ruda

Czerwony piaskowiec noworudzki w „Minimonografiach polskich kamieniołomów” Henryka Walendowskiego określany jest jako zwięzły piaskowiec budowlany powstały w okresie permu (paleozoik) w kilku cyklach sedymentacji utworów ilastych, piaszczystych i zlepieńcowatych. To determinuje jego budowę.

 Piaskowiec z Nowej Rudy (Dolny Śląsk) jest znany od wieków. Świadczy o tym powszechne zastosowanie tego kamienia w tym regionie jako budulec budynków i kościołów, a także jako materiał na fundamenty i inne elementy konstrukcyjne ścian, mosty i wiadukty, odrzwia oraz nadproża, stopnie, parapety, bruk. Wydobywany był w licznych łomach na zboczach okolicznych wzgórz prawdopodobnie już od XV wieku.

Obecny kamieniołom dostarczający ten materiał znajduje się kilkanaście metrów niżej niż miejsce wydobycia eksploatowane przed II wojną światową. Barwa od jasnoczerwonej, miejscami różowej po intensywnie ciemnoczerwoną. Poza tym to klasyczny przykład piaskowca – zarówno pod względem właściwości, parametrów, jak i podatności na obróbkę. Jest łatwiejszy w obróbce w stanie wilgotnym, świeżo po wydobyciu. W miarę wysychania twardnieje oraz nabiera bardziej intensywnej barwy. Obrabia się go narzędziami do piaskowca, choć sezonowane bryły łatwiej poddają się narzędziom do miękkich granitów.

To kamień o spoiwie krzemionkowym, co decyduje o jego twardości i odporności na warunki atmosferyczne. Jest mrozoodporny i odporny na ścieranie. Nie wymaga impregnacji, choć impregnacja pozwala ograniczyć rozwój glonów oraz wydobyć głębszą barwę. Ma niski współczynnik poślizgu. Nie płacze – niespotykane są przypadki, by na elewacjach wykonanych z tego piaskowca pojawiały się czerwone zacieki. Przykłady zastosowania widoczne są bardzo licznie na Dolnym Śląsku oraz na terenie Niemiec, co wynika z historycznej przynależności geograficznej tych ziem.

Najbardziej rozpoznawalnym i znanym jest chyba Most Zwierzyniecki we Wrocławiu, w obecnej postaci istniejący od 1897 roku. To również twierdza w Srebrnej Górze czy pomnik Bismarcka w Berlinie.

Oczywiście sama Nowa Ruda i okolica obfituje w przykłady zastosowania tego materiału: Ratusz, kościół św. Mikołaja, budynek dworca, liczne budynki w mieście począwszy od kamienic na Rynku, bruki, schody. Podobnie jest w okolicznych miejscowościach – choćby w Słupcu czy Bieganowie. Współcześnie wykorzystywany jest do wielu renowacji i rewitalizacji, nawet jako zamiennik pierwotnie użytych czerwonych materiałów. Można tu wymienić Wawel czy Zamek w Malborku. Dość wszechstronnym przykładem zastosowania jest otoczenie wodospadu Wilczki w Międzygórzu – elementy różnych zastosowań, w różnych wielościach i wykończeniach powierzchni. Ze względu na łatwą obróbkę w stanie wilgotnym był stosowany do wyrobu rzeźb, pomników i przedmiotów użytkowych i ozdobnych (kapliczki, słupy graniczne, koryta lub inne zbiorniki na wodę). Dzięki temu można spotkać wiele rzeźb wykonanych z tego piaskowca, zarówno współczesnych, jak i historycznych.

Często wykorzystywany jest w małej architekturze ogrodowej (rzeźby, ogrodzenia, altany, grille, ławki, poidła, zlewy ogrodowe) oraz w realizacjach parkowych (schody, balustrady, fontanny wolnostojące i przyścienne). Był i jest wykorzystywany do produkcji pomników nagrobnych, a wiele wspaniałych przykładów można znaleźć m.in. na cmentarzu żydowskim we Wrocławiu (ul. Ślężna). Ze względu na porowatość rzadko stosowany jest do wykańczania wnętrz. Wyjątkiem są obudowy kominków, na których prezentuje się bardzo efektownie. W zastosowaniach zewnętrznych najczęściej spotyka się go ze szlifowaną powierzchnią, choć można go również piaskować i groszkować. W przypadku elementów budowlanych to zwykle faktura surowa łupna lub surowa spod piły.

Dane fizykomechaniczne:

Gęstość objęt. 2258 kg/m3
Porowatość otwarta 5,00 %
Nasiąkliwość 4,53 %
Podciąganie kapilarne 30,4 g/m2s0,5
Wytrzymałość na ściskanie 60,0 MPa
– po zamrażaniu 48 cykli 50,0 MPa
Wytrzymałość na zginanie 3,8 MPa
– po zamrażaniu 12 cykli 3,0 MPa
Odporność na wyrwanie kołka 741 N
– po zamrażaniu 12 cykli 632 N
Odporność na ścieranie
- metodą Boehma 11075 mm3
Mrozoodporność po 48 cyklach całkowita

Opis
barwa od jasnoczerwonej do ciemnoczerwonej
niejednorodna ziarnistość, częste wtrącenia piaków i żwirów
odporny na warunki atmosferyczne, lepiszcze krzemionkowe, twardy

Cechy wyróżniające
czerwona barwa
mrozoodporność i duża wytrzymałość mechaniczna, odporność na poślizg
stosunkowo miękki po wydobyciu, nabiera twardości wraz z wysychaniem

 Dostarczany jest w formie brył, formaków i bloków oraz półproduktów ciętych: płyt, stopnic, parapetów, płyt chodnikowych różnych wymiarów, stopni blokowych. Wśród elementów łupanych dostępny jako kostka, boniówka, dzikówka, kamień ogrodowy i murowy.

Może być również materiałem rzeźbiarskim i na detale architektoniczne odrabiane ręcznie.
Piaskowiec Nowa Ruda jest dość zmienny, niejednorodny. Od drobnoziarnistego przez średnioziarnisty po materiał w wieloma wtrąceniami o różnej ziarnistości. Wynika to z jego genezy, o której wspomniano we wstępie. Dlatego w czasie obróbki potrafi zaskoczyć – nierzadko pojawiają się kawerny, sztychy i wtrącenia, a znalezienie bloku o jednolitym uziarnieniu i kolorze jest trochę trudniejsze niż w innych złożach.

 Jacek Skalec (Firma Grasta, Książnica)

„Piaskowiec Nowa Ruda to bardzo wdzięczny materiał. Mimo, że jest twardy i ciężki, to obrabia się lekko – niektóre parametry upodabniają go do granitu, ale obrabia się go zdecydowanie jak piaskowiec. Tnie się lekko, tylko trzeba uważać na kilka cech. Mokry materiał jest miękki i podatny w obróbce, ale bardzo wrażliwy na uszkodzenia – łatwo go wyszczerbić. Szybko zabija też narzędzia. Dlatego wolę go obrabiać po wysuszeniu, choć jest wtedy trochę twardszy. Jest trochę nieprzewidywalny – bywa tak, że na wierzchu bryły jest ładne, czyste drobne ziarno, a głębiej jego uziarnienie potrafi się zmieniać. Nowa Ruda jest zamiennikiem kilku materiałów niemieckich, stąd jego popularność w Niemczech. Ale Niemcy wymagają drobnego, równego ziarna i jednolitego koloru. Gdybym mógł zawsze proponować taki materiał, to byłby absolutny przebój. Mimo wszystko, to fajny materiał i lubię go wykorzystywać.”