Umowa o dzieło jako jedna z form kontraktowania

Wewnętrzna różnorodność branży kamieniarskiej powoduje, że występujące w niej formy współpracy nie sposób sprowadzić do jednego mianownika, bądź jednego rodzaju umowy. Niemniej jednak konieczność zindywidualizowania cech materiału, dostosowania produktu do potrzeb nabywcy powodują, iż przedstawiciele branży, obok umowy sprzedaży i umowy o roboty budowlane, będą zmuszeni sięgnąć do – zasadniczo podstawowej instytucji – umowy o dzieło.

Jakkolwiek przyjęte w umowie o dzieło rozwiązania kojarzone są częstokroć z takimi przejawami ludzkiej twórczości jak fotografia, kinematografia, malarstwo, to swoje korzenie ma ona w wytworach pracy manualnej jak rzeźba. Jest to bowiem umowa nastawiona na osiągnięcie efektu końcowego i to właśnie osiągnięcie rezultatu ma znaczenie dla oceny prawidłowości wykonania umowy.

Pomimo tego, iż umowa o dzieło ma ugruntowaną pozycję i sposób jej zastosowania jest powszechnie znany, przed jej zawarciem warto się zastanowić jak zawierać tego typu umowę, a także jakie wywołuje ona skutki i jakie niesie ze sobą ryzyka.

Czym tak właściwie jest dzieło i kiedy możemy o nim mówić?

W przepisach prawach nie znajdziemy jednoznacznej definicji dzieła. Na ich podstawie można jednak uznać, że dzieło jest pewnym wytworem ludzkiej pracy, efektem końcowym jakiegoś działania. Należy pamiętać, że umowa o dzieło to także umowa rezultatu. Wykonawca na jej podstawie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła. Rezultat ten powinien być z góry określony w przedmiocie umowy, a jego osiągnięcie strony powinny uznać za pewne i konieczne, a nie jedynie prawdopodobne. Bowiem żeby można było mówić o umowie o dzieło, musi ona określać przynajmniej: samo dzieło, przyjmującego zamówienie, zamawiającego, zobowiązanie przyjmującego do wykonania dzieła, ale także zobowiązanie zamawiającego do zapłaty wynagrodzenia.

W umowie o dzieło można i warto, ale nie trzeba ponadto określać terminu jego wykonania oraz kwoty wynagrodzenia. Dzieło może mieć zarówno charakter materialny, jak i niematerialny. Jednak mimo kontrowersji w tym zakresie należy uznać, że dzieło musi być w jakiś sposób utrwalone w przedmiocie materialnym (np. sporządzenie planu, modelu). Zawarcie umowy nie polega na samej działalności, ale także, a nawet przede wszystkim, na doprowadzeniu do określonego rezultatu. Najważniejszy jest końcowy efekt dzieła. Wykonanie dzieła polega bowiem na stworzeniu czegoś nowego lub przetworzeniu dotąd istniejących rzeczy tak, by uzyskały nową formę. Dzieło jest wytworem subiektywnie pewnym, dlatego różni się od utworów, które również mogą być przedmiotem umowy o dzieło, chronionym dodatkowo prawem autorskim. Powstanie utworu, w odróżnieniu od dzieła, jest jednak zawsze niepewne i uzależnione od osobistych cech twórcy.

Elementy niezbędne do zawarcia umowy o dzieło

Umowa o dzieło może być zawarta w dowolnej formie. Oznacza to, że przepisy prawa nie stawiają żadnych wymogów potrzebnych do skutecznego jej zawarcia. Można ją zawrzeć ustnie, czy też nawet w sposób dorozumiany. Na etapie zawierania umowy ważne z punktu widzenia wykonawcy jest udzielenie stosownych informacji drugiej stronie (tzw. przedkontraktowe obowiązki informacyjne). Gdy zamawiającym jest konsument, zastosowanie ma ustawa o prawach konsumenta (ustawa o prawach konsumenta, Dz.U. z 2019 r. poz. 1495 z póź. zm.). Jednak gdy przedmiotem umowy jest dzieło jako rzecz ruchoma, należy odnosić się do kodeksowych przepisów o sprzedaży konsumenckiej, które mówią o powinności zapewnienia kontrahentowi odpowiednich informacji.

Stronami umowy są: zamawiający, który zobowiązany jest do zapłaty ustalonego wynagrodzenia, oraz przyjmujący zamówienie, który wykonuje powierzone mu zadanie. Warto jednak pamiętać, że nie ma wymogu osobistego wykonania dzieła. Jest taka możliwość, co można dookreślić w umowie. Jeśli jednak przyjmujący zamówienie korzysta z pomocy innych osób, w razie wystąpienia jakichkolwiek nieprawidłowości, odpowiada za ich błędne działanie bądź zaniechanie jak za własne. Każdorazowo, w sposób jasny i nie budzący wątpliwości powinno się określić, jakie osoby zawierają między sobą umowę, a także co konkretnie ma być wykonane – czyli należy ustalić przedmiot umowy.

Często wykonanie dzieła wymaga określonych materiałów. Z reguły obowiązek ich zapewnienia spoczywa na wykonawcy. Możliwe jest jednak przejęcie obowiązków przez zamawiającego. Unormowanie takie powinno wynikać z umowy. W niej strony mogą ustalić, że wszystkie materiały i niezbędne urządzenia dostarcza zamawiający lub też wskazać, jakie części ma zapewnić każda ze stron. Jeśli składający zamówienie przejmie na siebie taki obowiązek, wykonawca powinien, jako profesjonalista, zbadać przydatność materiału. Jeżeli jest on nieodpowiedni, informacja o tym powinna być zgłoszona zamawiającemu. Gdyby jednak osoba upierała się przy wykonywaniu dzieła za pomocą tych konkretnych składników, ponosi ryzyko za jakiekolwiek uchybienia wynikłe z dostarczonych przez siebie materiałów. Zasadą jest, że jeśli materiały zostały dostarczone przez zamawiającego, wykonawca powinien użyć ich w odpowiedni sposób, przedstawić rachunek, a także zwrócić nie zużyte części.

Wiadome jest, że zdarzają się różne losowe sytuacje. W ich wyniku może dojść do zniszczenia materiału jeszcze przed wykonaniem dzieła. Za ryzyko przypadkowej utraty rzeczy lub jej zniszczenia odpowiada ten, kto materiał dostarczył. Nie uchyla to jednak obowiązku zapewnienia przez wykonawcę odpowiedniego zabezpieczenia i sprawowania należytej pieczy nad dostarczonymi przedmiotami. Warto nadmienić, że w przypadku wytworzenia nowej rzeczy z materiałów przyjmującego zamówienie wydanie dzieła będzie łączyło się zazwyczaj z przeniesieniem na zamawiającego prawa własności.
Do samego zawarcia umowy ustalenie wynagrodzenia nie jest konieczne, ale oczywiście niezwykle pożądane. Strony mogą wskazać również podstawy, tj. sposób ustalenia honorarium (np. zaangażowanie czasowe, czy materiałowe konieczne do prawidłowego wykonania dzieła).

Praktyka wyróżnia dwa sposoby ustalania wynagrodzenia: metodą ryczałtową (określenie konkretnej kwoty pieniężnej) bądź kosztorysową (co można zrobić przykładowo za pomocą zestawienia planowanych prac oraz potrzebnych materiałów wraz z podaniem ceny jednostkowej). Gdy także i to jest nieustalone, wówczas przyjmuje się, że należy się zwykłe wynagrodzenie za dzieło tego rodzaju. Natomiast jeśli i takie ustalenie nie jest możliwe, wykonawca pobiera należność, która odpowiada uzasadnionemu nakładowi pracy oraz innym nakładom przyjmującego zamówienie. Jeśli nie został wyznaczony żaden termin, zapłata za dzieło powinna mieć miejsce w momencie jego oddania. Co do czasu, na jaki umowa ma zostać zawarta, jest to zależne od woli stron. Nie ma bowiem przepisów, które narzucałyby okres trwania takiej umowy. Aby nie dochodziło do zbędnych nieporozumień, warto jednak sprecyzować termin, w którym dzieło to ma być wykonane. Jeśli strony nic nie postanowią w tej kwestii, a termin nie wynika z właściwości dzieła, świadczenie powinno być wykonane niezwłocznie po wezwaniu do wydania dzieła.

Oprócz zobowiązania do zapłaty wynagrodzenia, zamawiający powinien stosownie do okoliczności współdziałać z wykonawcą. Gdy dzieło jest już gotowe, osoba ta powinna je odebrać, a także sprawdzić zgodność wykonania z umową oraz upewnić się, czy nie istnieją jakieś wady wykonanej rzeczy. Jeśli bowiem nieprawidłowość można było z łatwością zauważyć albo zamawiający o niej wiedział, wykonawca zostaje zwolniony z odpowiedzialności z tytułu rękojmi. Za wady dzieła, zarówno fizyczne jak i prawne, wykonawca odpowiada według zasad dotyczących rękojmi przy sprzedaży. Warto pamiętać, że jeżeli strony są przedsiębiorcami, to istnieje możliwość wyłączenia odpowiedzialności z tytułu rękojmi. Przy wadach fizycznych odpowiedzialność ta rozciąga się także na wadliwość użytych materiałów, chyba że to zamawiający je dostarczył.

Na wykonane dzieło można udzielić ponadto gwarancji. Udzielając jej, wykonawca powinien wyraźnie zaznaczyć, co dokładnie będzie objęte gwarancją, przez jaki okres, w jaki sposób i w jakich terminach wady będą usuwane. Udzielona gwarancja nie wyłącza stosowania rękojmi. Należy przy tym zatroszczyć się o spisanie i przekazanie zamawiającemu warunków gwarancji. Zazwyczaj przy tym uprawnienia zamawiającego uzależnione są od prawidłowości użytkowania efektu umowy.

Co za tym idzie, przyjmujący zamówienie powinien:

1. poinformować nabywcę, z jakim ryzykiem związane jest wykonanie określonego, zamawianego przez nabywcę dzieła (np. odebrać na piśmie oświadczenie nabywcy, że rozumie on specyfikę wykonania umowy, w tym stosowanego materiału naturalnego i tego, że z uwagi na właściwości kamienia efekt końcowy może różnić się od kamienia okazanego na próbniku),
2. poinformować nabywcę o warunkach prawidłowego użytkowania, montażu lub konserwacji dzieła (np. odebrać na piśmie oświadczenie nabywcy, że zapoznał się on z instrukcją użytkowania),
3. przekazać nabywcy na piśmie warunki gwarancji i odebrać oświadczenie nabywcy o zapoznaniu się z nimi.

Często zdarza się, że przyjmujący zamówienie prowadzi działalność gospodarczą. Zawierając umowę o dzieło, przedsiębiorcy niekiedy korzystają z wzorca umownego lub ogólnych warunków umownych. Należy wówczas mieć na uwadze szczególne regulacje dotyczące charakteru wzorców umownych, a także szczegółowe regulacje dotyczące zawierania umów z konsumentami, do których stosować należy ustawę o prawach konsumenta, czy też przepisy dotyczące niedozwolonych postanowień umownych. Zawierając „wzorcową” umowę trzeba mieć na uwadze, że klauzule nieuzgodnione i nieuwzględnione w umowie nie wiążą.
Po wykonaniu umowy należy sporządzić protokół odbioru, jak i dla bezpieczeństwa utrwalić efekt pracy (np. wykonując dokumentację zdjęciową gotowego dzieła). Gdy nabywca odmawia podpisania protokołu można, po wezwaniu do stawiennictwa na czynnościach związanych z odbiorem, przygotować dokument jednostronny.

Możliwości odstąpienia od umowy

Przepisy prawne przewidują możliwość odstąpienia od umowy. Jest to możliwe do momentu ukończenia dzieła, ale zamawiający zobowiązany jest do zapłaty umówionego wynagrodzenia. Uprawnienie do odstąpienia przysługuje zamawiającemu w momencie, gdy doszło do podwyższenia wynagrodzenia obliczanego kosztorysowo w wyniku nieprzewidzianych uprzednio prac lub na skutek podwyższenia cen czy wysokości stawek przez zarządzenie właściwego organu państwowego. Do odstąpienia może dojść także wówczas, gdy po upomnieniu i wyznaczeniu terminu na poprawę, wykonawca nadal podejmuje działania sprzeczne z umową, wykonuje czynności w sposób wadliwy lub opóźnia się z wykonaniem dzieła.

Przedterminowe odstąpienie może nastąpić także z mocy wykonawcy. Jeśli brak jest współpracy ze strony zamawiającego, umowa może przestać obowiązywać, a wykonawcy przysługuje odszkodowanie na zasadach ogólnych. Gdyby był gotów wykonać dzieło, a z winy zamawiającego nie mógł tego uczynić, należy mu się wynagrodzenie, ale z odliczeniem tego, co przyjmujący zamówienie zaoszczędził z tytułu braku realizacji dzieła. Roszczenia wynikające z umowy o dzieło przedawniają się z upływem lat dwóch od dnia oddania dzieła, a jeżeli dzieło nie zostało oddane – od dnia, w którym zgodnie z treścią umowy miało być oddane. Jednak roszczenia z tytułu rękojmi za wady dzieła wygasają po upływie terminów zawitych określonych w przepisach o rękojmi przy sprzedaży.

Podsumowując, warto korzystać z wzorców, ale…z głową!

Reasumując, umowa o dzieło stanowi ważny i częsty, ale nie jedyny element obrotu prawnego. Zawierając ją, należy pamiętać o elementach ją kształtujących, uprawnieniach stron, a także o wymaganych powinnościach do skutecznej realizacji tego typu umów. Wiedza na ten temat, a także bogate orzecznictwo jest powszechnie dostępne, w związku z czym rekomendujemy korzystanie z pewnych i sprawdzonych wzorców. Jednak w przypadku niekonwencjonalnych rozwiązań warto skorzystać z porady prawnej, bowiem wymaga to specjalnej uwagi oraz dużej dozy ostrożności.