Pod lupą - Epitafium

Słowo „epitafium” wywodzi się z języka greckiego (epitaphios) i można je przetłumaczyć dosłownie jako „nad grobem”. Termin ten odnosi się nie tylko do inskrypcji nagrobnych, ale też wszelkich utworów (również muzycznych) skomponowanych w celu upamiętnienia zmarłej osoby.

Genezy epitafium jako formy literackiej należy szukać w odległej starożytności, a dokładniej około piątego wieku przed naszą erą w Atenach. Greckie epitafia były krótkimi utworami zazwyczaj pisanymi dwuwierszem. Wiele z nich przetrwało do dziś jako znane sentencje, jak choćby epitafium upamiętniające króla Leonidasa oraz jego żołnierzy: „Przechodniu, powiedz Sparcie, iż wierni jej prawom tutaj spoczywamy”. W powszechnym użyciu są też epitafia rzymskie, takie jak „Sit tibi terra levis” (Niech ci ziemia lekką będzie).

Co ciekawe, równolegle z poważnymi i podniosłymi tekstami opiewającymi dokonania znamienitych osobistości powstawały epitafia o charakterze humorystycznym tudzież satyrycznym, tak jak to pochodzące z piątego wieku przed Chrystusem: „Tu spocząłem – Brotachos Kreteńczyk. Przybyłem z Girtyny. Ale nie po to przybyłem – lecz po towar.” Pojawiały się także autoepitafia, czyli utwory pisane jeszcze za życia danej osoby, i to przez nią samą! Współczesnym przykładem autoepitafium jest wiersz pt. „Nagrobek” autorstwa Wisławy Szymborskiej.
Termin epitafium może też odnosić się do tablicy pamiątkowej z inskrypcją upamiętniającą zmarłą osobistość. Tego typu epitafia często są wmurowane w ściany kościołów i oprócz samego tekstu mogą również zawierać płaskorzeźby lub inne zdobienia. Dobrym przykładem takiego dzieła będzie epitafium Kallimacha w Kościele Świętej Trójcy w Krakowie wykonane z brązu przez Wita Stwosza.
Współcześnie mianem epitafium możemy określić dowolną inskrypcję nagrobną. Nie musi być pisana dwuwierszem ani szczególnie oryginalna. Popularne są takie sentencje jak „Kochany mąż i ojciec” lub „Pokój jej duszy”. W tym kontekście nawet łacińskie frazy (Non omnis moriar) czy też skróty (RIP) mogą być potraktowane jako epitafia.
Nie należy jednak mylić epitafium z nekrologiem. Choć terminy te są czasem stosowane wymiennie, nekrolog oznacza po prostu publiczną informację o czyjejś śmierci oraz uroczystościach pogrzebowych. Ale o tym w następnym numerze.

foto: Epitafium Filipa Kallimacha
źródło: pl.wikipedia.org