Kłopotliwe przypadki czyli o odmianie nazwisk

Odmiana nazwisk bywa problematyczna, zwłaszcza w przypadku tych obcego pochodzenia. Ponadto wiele osób zwyczajnie nie odmienia swoich nazwisk z rozmaitych powodów. Czasami może chodzić o kwestie estetyczne (niektóre nazwiska brzmią dziwnie lub nienaturalnie w wersji odmienionej), lecz nierzadko sam noszący nazwisko po prostu nie wie, czy i jak powinno się je odmieniać.

Problem, wbrew pozorom, nie jest błahy. Nazwisko, które nosimy, jest naszym dziedzictwem oraz częścią tożsamości. To właśnie ono zostanie wyryte na naszym grobie, gdy odejdziemy z tego świata. A na cmentarzach pojawiają się od czasu do czasu nagrobki, na których nazwiska odmienione są niepoprawnie lub – co zdarza się częściej – w ogóle nie odmienione, choć odmienione być powinny.

W niniejszym artykule przyjrzymy się tym kłopotliwym przypadkom i spróbujemy rozwiać wątpliwości dotyczące reguł odmiany nazwisk w języku polskim.
Nie ma większego problemu z nagrobkami pojedynczych osób, gdyż niemal zawsze imię i nazwisko zmarłego są zapisane w mianowniku, np. Śp. Jan Kowalski (o skrócie śp. pisałem w czerwcowym numerze Kuriera Kamieniarskiego). Oczywiście nazwiska, które na to pozwalają, przybierają formę żeńską w przypadku kobiet (Kowalska). Problem może się pojawić przy odmianie nazwisk przymiotnikowych, takich jak Chudy lub Chyży, które to przyjmują formę żeńską – albo i nie – w zależności od preferencji nosicielki. Wtedy jednak rodzina zmarłej powinna być w stanie rozstrzygnąć jakiekolwiek wątpliwości.

Dużo twardszym orzechem do zgryzienia jest odmiana nazwisk w liczbie mnogiej. Z taką koniecznością zetkniemy się w przypadku grobów rodzinnych. Nierzadko napis głosi wtedy: Grób rodziny (...). I tu zaczynają się schody, gdyż w takiej sytuacji należy zapisać nazwisko nie tylko w liczbie mnogiej, ale i w dopełniaczu.
Posłużmy się znów przykładem nazwiska Kowalski. W mianowniku liczby mnogiej brzmi ono Kowalscy, a w dopełniaczu Kowalskich. Będziemy zatem mieli do czynienia z grobem rodziny Kowalskich. I znakomita większość osób nie widzi tu żadnego problemu, przecież to oczywiste, prawda?

Weźmy w takim razie na warsztat nazwisko o innym wzorcu odmiany, na przykład Nowak. Zgodnie z regułą, którą przytoczyliśmy przed chwilą, napiszemy: Grób rodziny Nowaków. I to jest właśnie poprawna forma, choć niektórym może się nie podobać i woleli by „grób rodziny Nowak”. Analogicznie rodzina nosząca nazwisko Zając będzie rodziną Zająców (ale nie Zajęcy), a osoba o nazwisku Dudek będzie członkiem rodziny Dudków.
Tutaj pojawia się pewien problem, gdyż odmienione w ten sposób nazwiska często brzmią niezbyt elegancko, czasami wręcz śmiesznie. Co zrobić w takiej sytuacji?

Może się okazać, że forma mianownikowa prezentuje się znacznie korzystniej i zamiast napisu grób rodziny Baranów zaproponujemy klientowi inną opcję: Śp. Anna i Jan Baranowie. Innym wyjściem będzie w ogóle zrezygnować z liczby mnogiej i wymienić po kolei z imienia i nazwiska wszystkie osoby, które upamiętnia pomnik. Jest to chyba opcja najwygodniejsza oraz najbezpieczniejsza. Warto z niej skorzystać zwłaszcza w przypadku nazwisk, których forma liczby mnogiej nie pozwala na jednoznaczne ustalenie mianownika liczby pojedynczej. Na przykład grób Stańków może należeć do rodziny o nazwisku Stańko lub Stańka, ale nie jesteśmy w stanie tego w żaden sposób wywnioskować mając do dyspozycji wyłącznie formę Stańków albo Stańkowie.

Warto zaznaczyć, że nie wszystkie nazwiska się odmieniają. Nadrzędna reguła głosi, że jeśli dane nazwisko można podporządkować jakiemuś wzorcowi odmiany, to należy to zrobić. O ile wszystkie chyba nazwiska rodzime da się w jakiś sposób odmienić, to nie zawsze jest to możliwe w przypadku nazwisk pochodzenia obcego, zwłaszcza francuskich. Ogólnie rzecz ujmując, nieodmienne są nazwiska zakończone na -u, -kru, -du, -sku itp. lub na akcentowane -o (np. Cocteau, wymowa: Kokto).

A to nie koniec problemów z nazwiskami obcojęzycznymi, bowiem zdarzają się przypadki, w których mamy do dyspozycji kilka wzorców odmiany. Na przykład niemieckie nazwisko Schultze w dopełniaczu liczby mnogiej może przybrać formę Schultzów, Schultzych, albo też Schultze (bez odmiany).

Skąd jednak przeciętny zjadacz chleba ma wiedzieć jak powinno brzmieć nazwisko Gajcy w dopełniaczu liczby mnogiej? Czy Janusz Sowa oraz jego żona Grażyna to Sowy czy Sowowie? Czy nazwisko Krauze się odmienia? A jeśli tak, to jak i na ile sposobów? Pomocny w rozwiązywaniu tego typu dylematów językowych może się okazać Internet.

Na stronie:
http://nlp.actaforte.pl:8080/Nomina/Nazwiska
znajdziemy wyszukiwarkę zaopatrzoną w narzędzie do odmiany nazwisk występujących w Polsce (wiele z nich to nazwiska pochodzenia obcego).

Jak wiadomo, ostatnie słowo należy do klienta, ale dzięki znajomości reguł jesteśmy w stanie uniknąć wpadki i zaproponować alternatywne rozwiązanie, które będzie się prezentować równie zgrabnie, a przy okazji będzie poprawne. Język polski jest pełen pułapek i zawiłości, ale uzbrojeni w wiedzę oraz odpowiednie narzędzia możemy bez strachu stawić im czoło.