Oszustwo podatkowe a prawo do odliczenia VAT

Przedsiębiorca nieświadomie lub celowo może uczestniczyć w transakcji wykorzystywanej do popełnienia oszustwa podatkowego. Okoliczności faktyczne będą decydowały o skutkach dla stron takiej transakcji.

Czynności fikcyjne lub częściowo fikcyjne

Praktyką często stosowaną przez oszukańcze podmioty jest wystawianie tzw. pustych faktur, tj. niedokumentujących rzeczywistej sprzedaży. Jednak organy podatkowe coraz skuteczniej wykrywają takie działania. W takiej sytuacji podmiot, który wystawił pustą fakturę, jest zobowiązany do zapłaty wynikającego z niej podatku VAT1). Ponadto nie ma wątpliwości, że drugiej stronie transakcji nie przysługuje prawo do odliczenia podatku naliczonego.

W praktyce gospodarczej można także spotkać faktury częściowo puste. Z taką sytuacją będziemy mieć do czynienia, gdy tylko niektóre pozycje faktury dotyczą czynności, które nie zostały dokonane lub gdy podane kwoty są niezgodne z rzeczywistością. Również w tym przypadku wystawca będzie zobowiązany do zapłaty podatku VAT, a nabywcy będzie przysługiwało prawo do odliczenia podatku naliczonego na podstawie takiej faktury, ale tylko z tych pozycji, które dokumentują czynności faktycznie dokonane i których wartość określono zgodnie z rzeczywistością.

Usprawiedliwiona nieświadomość

Skutki,   zwłaszcza   dla   nabywcy,   będą   odmienne   w   sytuacji, gdy transakcja została faktycznie przeprowadzona, ale nabywca, przy zachowaniu należytej staranności, działając w dobrej wierze, nie wiedział i nie mógł wiedzieć o tym, że transakcja była wykorzystana do celów oszustwa. W tym zakresie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stoi zgodnie na stanowisku, że w przypadku gdy dostawa jest realizowana na rzecz podatnika, który nie wiedział i nie mógł wiedzieć o tym, iż dana transakcja była wykorzystywana do celów oszustwa, które zostało popełnione przez sprzedawcę, przepisy wspólnotowe należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się pozbawianiu przez organy krajowe możliwości realizacji zasady neutralności podatku VAT. Natomiast gdy na podstawie obiektywnych okoliczności zostanie ustalone, że dostawa została zrealizowana na rzecz podatnika, który wiedział lub powinien wiedzieć, iż nabywając towar, uczestniczył w transakcji wykorzystanej do popełnienia oszustwa w podatku VAT, stwierdzenie niemożności skorzystania z prawa do odliczenia należy do sądu krajowego.

Należyta staranność

W świetle orzecznictwa TSUE oraz krajowych sądów administracyjnych organy podatkowe nie są uprawnione do kwestionowania prawa do odliczenia podatku naliczonego, jeśli nabywca działając w dobrej wierze, nie wiedział i nie mógł wiedzieć, że transakcja wiązała się z oszustwem. Nie można ponadto wymagać od przedsiębiorcy, by weryfikował, np. czy wystawca faktury składa deklaracje i/lub wykazuje i odprowadza podatek należny (te dane stanowią tajemnicę skarbową). Nie można też wymagać od przedsiębiorcy by gromadził informacje o swoich kontrahentach. Wprawdzie można potwierdzić czy kontrahent jest podatnikiem VAT czynnym, jednak jest to proces czasochłonny (uzyskanie stosownego potwierdzenia może potrwać od tygodnia do dwóch), a przedsiębiorca nie może tyle zwlekać nim dokona kolejnego zakupu. Wprawdzie państwa członkowskie mogą nałożyć inne obowiązki, jakie uznają za niezbędne dla zapewnienia prawidłowego poboru VAT i zapobieżenia oszustwom podatkowym3). Jednak środki mające na celu zapewnienie właściwego poboru podatku i zapobieganie przestępczości nie mogą wykraczać poza zakres konieczny do osiągnięcia owego celu. Nie mogą być wykorzystywane w sposób regularnie uniemożliwiający skorzystanie z prawa do odliczenia podatku VAT i naruszający tym samym neutralność tego podatku, będącą jedną z podstawowych zasad wspólnego systemu podatku VAT.

Pozostaje zatem zachowanie podwyższonej czujności, uważne przyglądanie się nowym kontrahentom i, o ile jest to możliwe, potwierdzenia prawa do wykonywania określonego rodzaju działalności lub weryfikowania statusu podatnika. Warto również zachować szczególną podejrzliwość wobec kontrahentów oferujących towary i usługi w zbyt niskich cenach. Należy jednak zwrócić uwagę, że to organ podatkowy musi wykazać, że przedsiębiorca postępował niedbale czy lekkomyślnie lub że świadomie uczestniczył w oszustwie podatkowym.