Czarny jak Dębnik

Są takie materiały, które mocno wpisały się w historię kamieniarstwa w Polsce. Niektóre zapomniano, a niektóre do dziś budzą emocje. Na pewno do tych drugich należy Dębnik – czarny materiał często określany jako marmur, chociaż naprawdę jest to wapień.

Marmury dębnickie pod względem litologicznym są wapieniami. Charakteryzują się barwą pochodzącą od rozproszonego pirytu - ciemnoszarą na świeżym przełamie, a popielatą na powierzchni zwietrzałej. Przy uderzaniu wytwarzają zapach siarkowodoru. Badania paleontologiczne dowiodły, iż skały te powstały w redukcyjnych warunkach płytkiego zbiornika morskiego w środkowym dewonie (żywet). Wiercenia wykazały natomiast, że pod wapieniami występuje duża permska intruzja porfirowa w kształcie lakolitu.

 „Wapień dębnicki ma barwę popielatą do szarej, po przecięciu i wypolerowaniu – czarną. Zachowuje ją w pomieszczeniach zamkniętych. Wystawiony na działanie czynników atmosferycznych ulega szybkiej korozji, a na powierzchni rekrystalizują małe, bezbarwne kryształki węglanu wapnia. Jako surowiec skalny jest trudny w obróbce, pełną wytrzymałość osiąga dopiero rok po wydobyciu. Niejednorodna, gruzłowa struktura powoduje, że wapień nie nadaje się do zastosowań rzeźbiarskich. Intensywność i trwałość barwy oraz doskonała podatność na polerowanie sprawiły jednak, że chętnie wykorzystywano go jako materiał dekoracyjny wnętrz sakralnych. W klasztorze karmelitów w Czernej znajdują się kolumny wykonane z pojedynczych bloków tego wapienia (czyli monolityczne), o długościach 4 m. W drugiej połowie XX wieku takich długości nie udało się już uzyskać, w wyniku zastosowania robót strzałowych.” (źródło: https://zywaplaneta.pl/poznan/wapien-z-debnika/)

Rejony eksploatacyjne znajdowały się 20 km na północo-zachód od Krakowa, m.in. na Borowej Górze i Czerwonej Górze. Znajdowały się w nich kamieniołomy: Dębnik, Kamieniołom Siwa Góra, Kamieniołom Piaskowa Góra i Łom Karmelicki (Kamieniołom Karmelicka Góra). Są źródła, które datują początek wydobycia tego surowca na XIV wiek. Z zapisanych danych wynika, że od 1631 roku złoże było własnością klasztoru w Czernej. Później w XVIII wieku dzierżawiony był nawet przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Szczyty popularności tego materiału notowano w XVII i XVIII wieku, za panowania Wazów. Wykonywano z niego całe wnętrza kaplic, portale, ołtarze, nagrobki, epitafia, posadzki, chrzcielnice, balustrady, przy czym w XVII wieku typowe były portale i odrzwia, a w XVIII wieku – ołtarze. Dość często realizowane obiekty były dodatkowo inkrustowane białym marmurem pochodzącym ze złoża w Czernej i różowym z pobliskich Paczółtowic.

Do popularności Dębnika przyczynił się architekt ze szwajcarskiego Lugano – Giovanni Trevano, który zastosował go przy odbudowie spalonego skrzydła zamku wawelskiego.

Najwięcej obiektów, w których wykorzystano Dębnik, znajdowało się w Krakowie oraz w Czernej. Można przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, że każdy element z czarnego kamienia w kościele Mariackim i katedrze wawelskiej jest wykonany z Dębnika. Wykonano z niego m.in. piękne grobowce i pomniki w katedrze na Wawelu: króla Jana Sobieskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego, biskupa Kajetana Sołtyka, sarkofagi króla Jana III, Tadeusza Kościuszki, księcia Józefa Poniatowskiego.
Przenosząc stolicę z Krakowa do Warszawy w 1596 roku, król Zygmunt III Waza zabrał ze sobą również Dębnik. Przykłady znajdziemy w warszawskiej farze i wielu świątyniach przy Krakowskim Przedmieściu. „Era czarnego marmuru” w Warszawie trwała aż do rozbiorów Polski. W II połowie XVIII w. król Stanisław August nawet dzierżawił kamieniołom w Dębniku, którego produkcja nastawiona była na potrzeby budownictwa królewskiego. Stąd mnóstwo elementów z czarnego marmuru w wielu budynkach stolicy.
Ówczesna popularność spowodowała, że materiał ten można znaleźć również w wielu innych miejscowościach: Głogówek, Miechów, Olkusz, Tarnów, Mielec, Sanok, Łańcut, Przeworsk, Jarosław, Lublin i Gdańsk.

Marmur Dębnik zyskał również uznanie poza granicami Polski. Wykonany jest z niego ołtarz główny katedry św. Szczepana w Wiedniu (uznawany za czołowy obiekt epoki w połowie XVII wieku) oraz obiekty we Frankfurcie nad Menem, Salzburgu, Lwowie i Kijowie.
W XIX wieku popularność czarnego Dębnika znacznie spadła – wykonywano z niego prawie wyłącznie nagrobki i epitafia.

Dane fizykomechaniczne:

Gęstość objęt. 2670 kg/m3
Porowatość otwarta 0,89%
Nasiąkliwość 0,18-0,32%
Wytrzymałość na ściskanie 736-1027 kG/cm2
Odporność na ścieranie - na tarczy Boehma 0,47-052 cm
Mrozoodporność całkowita

Cechy wyróżniające
przyjmuje poler uzyskując głęboki, czarny połysk z czasem matowieje i przybiera jasnoszarą barwę przełam równy

Współczesną historię złoża zaczęło w 1945 roku upaństwowienie kamieniołomu, którego eksploatację prowadziły kolejno Śląskie Kamieniołomy w Świdnicy, potem Kieleckie Zakłady Kamienia Budowlanego i Krakowskie Zakłady Kamienia Budowlanego. W tym czasie marmur z Dębnika służył do produkcji płyt posadzkowych i jako kruszywo.

W 1953 roku wykonano dokładne badania geologiczne wyrobisk i określono zasobność złoża na 768 tys. m3. W 1961 roku utworzono obszar górniczy Dębnik o powierzchni wydobywczej 234 094 m2. Kamieniołom dostarczał kamień łamany dla oddziału przeróbczego w Krzeszowicach, gdzie wytwarzano z niego grysy do lastrika i mączkę do produkcji tynków trwałych.

Wydobywano też bloki, które wysyłano do Kielc, gdzie przecinano je na płyty, z których elementy używano na budowle reprezentacyjne, m.in. Pałacu Kultury i Nauki, gmachu Sejmu, MDM, warszawskiego Zamku Królewskiego (z niezwykłym gabinetem marmurowym), ambasady chińskiej. Bloki marmuru wysyłano również do Włoch i Egiptu.

Współcześnie wapienie dębnickie są udokumentowane w dwu sąsiadujących złożach „Dębnik” i „Dębnik I”, które powstały w 1992 roku przez podzielenie pierwotnego złoża „Dębnik”. Ich łączne zasoby wynosiły 12 790 000 ton. Wskaźnik bloczności w złożu „Dębnik I” wynosił 10%, a w uzysku bloków przeważały wielkości 0,5-0,25 m3 (małe i bardzo małe). W części objętej złożem „Dębnik”, w czasach powojennych eksploatację prowadzono metodami mechanicznymi w celu pozyskania bloków oraz przy użyciu materiałów wybuchowych, dla wydobycia surowca do produkcji grysów. Stosowanie materiałów wybuchowych spowodowało powstanie dodatkowych spękań, które obniżyło istotnie wartość bloczną złoża. Eksploatacji zaprzestano w 1993 roku i nie wznowiono do chwili obecnej. W 2011 roku funkcjonowały 2 małe prywatne łomy eksploatujące Dębnik, na cele artystyczno rzeźbiarskie.

Czarny marmur wydobywany w Polsce wydaje się kuszący, więc już od dłuższego czasu trwają starania o wznowienie wydobycia. O koncesje na eksploatację złóż wapienia dębnickiego od lat stara się ten sam inwestor, krakowska firma Trans-Ziem. Nabyła kamieniołom, jednak od wielu lat nie udaje się wznowić wydobycia. Jest duży opór mieszkańców - obawiają się o swoje domy, o stan dróg i o sieć wodociągową biegnącą pod drogami. W ubiegłym roku rozpoczęły się w tej sprawie konsultacje z mieszkańcami i znów jest ich sprzeciw. Trwa nadal walka o wydobycie.

Podpisy do zdjęć:

1. złoże Dębnik Karmelicka Góra
2. Portal katedry na Wawelu (fot. Facebook/ marmur.debnicki)
3. Posadzka i kolumny, przedsionek kościoła Na Skałce, Kraków
Brzeszcze (źródło: https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/chrzcielnica-26; Józef Skrabski,
4. „Chrzcielnica”, [w:] „Sakralne Dziedzictwo Małopolski”, 2022)
5. Ołtarz główny katedry wiedeńskiej (fot. Grzegorz Pielak)