Badania psychotechniczne - operator wózka widłowego

W wielu zawodach, poza badaniami lekarskimi, są  wymagane również badania psychologiczne. Mówią o tym odpowiednie przepisy i regulują częstotliwość przeprowadzania badań – zwłaszcza badań psychologicznych osób podejmujących pracę w zawodach trudnych i niebezpiecznych. Wspomina o tym również „Instrukcja BHP użytkowania wózka widłowego” publikowana w poprzednim numerze Kuriera Kamieniarskiego: „do obsługi wózka widłowego może być dopuszczony pracownik, który posiada aktualne badania lekarskie oraz psychotechniczne”.

Czy zawód operatora wózka widłowego jest w grupie zawodów trudnych i niebezpiecznych?

Odpowiedź znajdziemy w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie rodzajów prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej (Dz. U. Nr 62 poz. 287.) Wymieniono tam 36 rodzajów prac, tzw. grup zawodowych, które uznano za prace wymagające szczególnej sprawności psychofizycznej. W punkcie 3. Rozporządzenia wyszczególniono: „prace przy obsłudze układnic magazynowych”.

Kiedy 20 lat temu powstało powyższe Rozporządzenie wózki widłowe były nazywane jeszcze układnicami magazynowymi. Wtedy były to raczej proste konstrukcje służące do prostych czynności magazynowych. Współcześnie mamy całą gamę nowoczesnych, wielofunkcyjnych wózków widłowych z mechanicznym napędem podnoszenia, wysokiego i niskiego składowania, unoszące, podnośnikowe, ciągnikowe i specjalizowane, jak wózki ze zmiennym wysięgiem, przystosowane do różnego typu unoszeń. Sterowanie tymi urządze-niami wymaga odpowiedniej wiedzy od operatora, a także odpowiednich predyspozycji psycho-fizycznych. Dzisiaj raczej nie używa się już określenia „układnica magazynowa”, ale Rozporządzenie nadal obowiązuje.
Jakie są kryteria psychologicznego doboru osób do zawodów trudnych i niebezpiecznych ?

Na te pytanie możemy szukać odpowiedzi w obszernym opracowaniu mgr Anny Łuczak pt. „Wymagania psychologiczne w doborze osób do zawodów trudnych i niebezpiecznych”, wydanym przez Centralny Instytut Ochrony Pracy w Warszawie w 2001 roku.
Od osób pracujących w zawodach trudnych i niebezpiecznych oczekuje się wysokiej sprawności psychomotorycznej. Operator wózka widłowego winien zatem dobrze widzieć, być sprawny fizycznie i umysłowo.

Kryteriów oceny sprawność operatora jest wiele i wszystkie one są równie ważne:

– widzenie odległości, tzw. widzenie stereoskopowe, które umożliwia ocenę odległości tak ważnej w sprawnym i bezpiecznym przemieszczaniu i układaniu ładunków przy użyciu wózka widłowego;
– koordynacja wzrokowo-ruchowa świadcząca o umiejętności wykonywania prac, gdy każda kończyna wykonuje inną czynność;
– dobry refleks, aby w razie konieczności szybko zareagować na zdarzenia związane z ładunkiem lub otoczeniem widlaka;
– spostrzegawczość – operator wózka musi kontrolować całe swoje stanowisko pracy, które obejmuje nie tylko przewożony ładunek, ale również otoczenie wózka – również z tyłu – oraz przewidywać co się wydarzy w miejscu, do którego przemieszcza się wózek;
– ostrość wzroku, w tym rozróżnianie barw, oraz widzenie zmierzchowe ponieważ transport bliski odbywa się w zmiennych warunkach oświetleniowych, przy świetle sztucznym i naturalnym, często przy szybkich zmianach tego oświetlenia (np. przewożenie ładunku między halą a terenami zewnętrznymi);
– zręczność i pełna sprawność rąk i nóg ponieważ wózek widłowy to urządzenie, które obsługiwane jest wszystkimi kończynami;
– intelekt na dobrym poziomie, aby decyzje podejmować nie tylko szybko, zręcznie, ale przede wszystkim mądrze; by przewidywać konsekwencje manewrów i nie narażać siebie i innych na niebezpieczeństwo utraty zdrowia lub życia.

Takie właśnie predyspozycje są poddawane badaniu w czasie testów psychotechnicznych.

Czy predyspozycje psychologiczne pracowników, a zwłaszcza operatorów wózków widłowych, są na poziomie, który zapewnia bezpieczną pracę?
To ważne pytanie dla osób zarządzających firmą.

Za dopuszczenie do pracy na widlaku pracownika bez aktualnych badań psychotechnicz-nych firmę mogą spotkać poważne konsekwencje finansowe ze strony Państwowej Inspekcji Pracy. Natomiast w razie nieszczęśliwego wypadku operatora dochodzi odpowiedzialność karna pracodawcy za powierzenie obsługi sprzętu bez sprawdzenia predyspozycji i narażenie pracownika na utratę zdrowia bądź życia.
Uprawnienia do obsługi wózka widłowego pracownik uzyskuje w Ośrodku Szkoleniowym i otrzymuje je na czas nieokreślony. Jednak sprawność psychoruchowa zmienia się, a często z upływem lat pogarsza się. Logiczne i techniczne myślenie, koncentracja i podzielność uwagi, spostrzegawczość, refleks, zdolność zapamiętywania, ocena odległości czy ocena głębi – to funkcje dosyć wrażliwe na upływ czasu. Predyspozycje psychologiczne to też funkcje zmienne w czasie. Ludzkie sprawności zależą również od aktualnego stanu zdrowia, od przebytych i aktualnych chorób, od przebytych zabiegów chirurgicznych, a nawet od doświadczonych przeżyć traumatycznych. Dlatego orzeczenia z badań lekarskich jak i psychologicznych wydawane są na czas określony. Badania powtarzane są zgodnie z wytycznymi medycznymi. Daje to pewność, że lekarz medycyny pracy dopuszcza do pracy zdrowego i sprawnego psychologicznie pracownika.

Za kontrolę ważności badań pracownika odpowiedzialny jest pracodawca. Na terenie zakładu pracy zwykle Dział BHP lub Dział Kadr zajmują się szkoleniami pracowników do obsługi specjalistycznego sprzętu oraz kontrolują terminy badań okresowych. Pracownik bez ważnych badań nie może zostać dopuszczony do pracy i powinien zostać skierowany do najbliższego Centrum Medycyny Pracy – ośrodka badań, który takie badania wykona. Centra Medycyny Pracy znajdują się w każdym większym mieście.
Niektóre ośrodki badań oferują również możliwość wykonania badań na miejscu, na terenie zakładu pracy. Organizacyjnie jest to dogodne dla firm, zwłaszcza dla tych, które pracują w systemie zmianowym. Udogodnienie polega na tym, że pracownicy Centrum przyjeżdżają do siedziby firmy zlecającej badania i w ciągu 2 – 3 godzin mogą na miejscu wykonać sprawdzenie sprawności psychologicznej całej załogi w dogodnym dla pracodawcy terminie. Daje to badanym pracownikom dodatkowy komfort ponieważ badania odbywają się w pomieszczeniach firmy, które pracownicy znają, co minimalizuje stres, jaki zwykle badaniom towarzyszy.