System zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

„Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom przedsiębiorstw w roku 1998, przy dużym poparciu ówczesnego Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Polski Komitet Normalizacyjny powołał Normalizacyjną Komisję Problemową nr 276 ds. Systemów Zarządzania Bezpieczeństwem
i Higieną Pracy.
Zadaniem tej Komisji było: opracowanie odpowiednich wymagań i zaleceń do budowy i wdrożenia systemu zarządzania BHP w polskich przedsiębiorstwach, ustalenie właściwej terminologii w  dziedzinie zarządzania BHP.”¹⁾
Prace Komisji zaowocowały ustanowieniem przez PKN w 1999 r. pierwszej i podstawowej Polskiej Normy dotyczącej systemów zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy pt. „Systemy Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy. Wymagania.” (PN-N-18801:1999) następnie dalej znowelizowanej PN-N-18002:2000 „Systemy Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy. Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego oraz PN-N-18004:2001 Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wytyczne.”, aby ostatecznie przyjąć normę PN-N-18001:2004 w pełni zharmonizowaną z postanowieniami wytycznych Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP). Norma ta zastępuje wydanie pierwsze z 1999 roku.²⁾

Norma PN-N-18001:2004 – „Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wymagania." jest standardem zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Określa wymagania dotyczące systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, umożliwiające organizacji odpowiednie do potrzeb sformułowanie polityki i celów w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz skuteczne realizowanie tej polityki przez osiąganie przyjętych celów. Przeznaczona jest dla organizacji zainteresowanych podejmowaniem systematycznych działań na rzecz poprawy stanu bezpieczeństwa i higieny pracy i może być stosowana przez każdą organizację, niezależnie od rodzaju jej działalności i wielkości.³⁾

„Najczęściej spotykanym odpowiednikiem polskiej normy jest norma OHSAS 18001 z 1999 roku. Obie te normy są prawie identyczne i wdro-żenie systemu według jednej normy jest prawie tożsame z wdrożeniem drugiej normy. Należy pamiętać, że norma PN-N-18001:2004 jest polską normą, a nie normą ISO (International Organi-zation for Standardization). Prace nad między-narodową normą ISO ds. BHP nie powiodły się już dwukrotnie. Główną przyczyną niepowodzenia były znaczne rozbieżności w przepisach prawnych poszczególnych państw i standaryzacja do tej pory nie była możliwa.” ⁴⁾
System zarządzania BHP opisany w normie PN-N-18001:2004 jest oparty na klasycznej dla zarządzania jakością filozofii ciągłego dosko-nalenia zgodnie z Kołem Deminga.⁵⁾

Koło Deminga zawiera chronologicznie uporządkowane działania, które są typowe dla układu sterowania ze sprzężeniem zwrotnym. Działania te dotyczą jakości procesów technologicznych oraz produktów i przebiegają w następującej kolejności:⁶⁾

1. planowanie, czyli określenie czynności, które są niezbędne do otrzymania efektu najwyższej jakości,
2. wykonanie zgodnie ze wszystkimi punktami zamierzonego planu,
3. badanie wyników, a więc sprawdzanie, czy plan był skuteczny i co można zrobić, by ulepszyć dany proces,
4. działanie, które polega na udoskonalaniu procesu i włączeniu pomysłów do kolejnego kolejnego planu.

Inaczej mówiąc:
„Przedstawiony w tej normie model systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy jest oparty na koncepcji ciągłego doskonalenia, którego struktura przedstawia się następująco:
– zaangażowanie kierownictwa oraz polityka bezpieczeństwa i higieny pracy,
– planowanie,
– wdrażanie i funkcjonowanie,
– sprawdzanie oraz działania korygujące i zapobiegawcze,
– przegląd wykonywany przez kierownictwo,
– ciągłe doskonalenie.”⁷⁾
Normy nie są obowiązkowymi aktami prawnymi dla pracodawców, jak ustawy czy rozporządzenia. Trzeba jednak mieć świadomość, że sami zainteresowani postulowali o opracowanie takich norm.
Posiadając takie narzędzia, jak przytoczone powyżej Polskie Normy 18001 można wytyczyć przykładowe etapy wdrażania systemu zarzą-dzania bezpieczeństwem i higieną pracy:
• przeprowadzenie audytu wstępnego (audyt stanu zerowego) oraz oceny zgodności z wy-maganiami prawa BHP i innymi wymaganiami, do których spełnienia Organizacja jest zobowiązana;
• szkolenie Najwyższego Kierownictwa i Kadry Przedsiębiorstwa z zakresu wymagań normy PN-N 18001 lub oraz metodyki budowy i wdrażania Systemu Zarządzania BHP w Organizacji;
• wprowadzenie zmian organizacyjnych niezbędnych dla efektywnego funkcjonowania Systemu Zarządzania BHP;
• opracowanie i ustanowienie Polityki BHP;
• przeprowadzenie analizy i oceny ryzyka zawodowego na poszczególnych stanowiskach pracy;
• ustalenie celów i zadań BHP oraz zdefiniowanie zadań i programów ich realizacji;
• Opracowanie, analiza i weryfikacja projektów dokumentów systemowych.⁸⁾

Można też w oparciu o PN-18001 stworzyć listy kontrolne będące narzędziem służącym do oceny sprawności funkcjonowania zarządzania BHP w badanej jednostce. Listy kontrolne mają duże znaczenie przy wstępnej ocenie zgodności z wymaganiami prawnymi BHP i innymi wymaganiami, do których organizacja jest zobowiązana.

Na podstawie przytoczonych powyżej zbiorów norm PN-18001 każdy przedsiębiorca może sformułować własną listę pytań kontrolnych mających za zadanie ocenę zgodności BHP z wymaganiami prawa. Przykładową listę pytań przedstawiam na następnej stronie.

Wygodną formą jest lista pytań w postaci ankiety, na którą odpowiedzą również pracownicy. Pozwoli to zweryfikować wiedzę o pracodawcy na temat stanu BHP we własnej firmie o sprawy, które być może umknęły jego uwadze, a zostały zauważone przez samych zainteresowanych, czyli pracowników.
Na podstawie uzyskanych odpowiedzi określimy braki w systemie bezpieczeństwa naszego przedsiębiorstwa. Ten wstępny audyt, tzw. audyt zerowy, jest pierwszym krokiem do właściwego zarządzania BHP (planowanie, co należy wykonać). Następnym krokiem jest wykonanie, tj. wyeliminowanie stwierdzonych braków. Później następuje sprawdzenie, czy na pewno wszystko, co zaleciliśmy zostało wdrożone i ponownie. Na końcu jest działanie, czyli dążenie do udoskonalania istniejącego systemu BHP. Zatrzymanie się bowiem w działaniach oznacza w rzeczywistości cofanie się.

Pozostałe elementy właściwego zarządzania systemem bhp w przedsiębiorstwie opiszę w kolejnych artykułach.

Przykładowa lista pytań kontrolnych:

1. Pomiary środowiskowe (hałas, oświetlenie, zapylenie, rezystancja, inne).
2. Wykaz czynników szkodliwych występujących w środowisku pracy.
3. Ryzyko zawodowe.
4. Rejestr zagrożeń znaczących.
1. Umowa na świadczenie usług w zakresie BHP z odpowiednią osobą lub jednostką.
5. Wypadki w pracy, podjęte działania.
6. Wykaz prac niebezpiecznych i szczególnie niebezpiecznych.
7. Wykaz sytuacji potencjalnie wypadkowych.
8. Wymagane certyfikaty, pozwolenia, szkolenia – na danym stanowisku.
9. Terminy szkoleń, wymaganie szkolenia na danym stanowisku.
10. Zatwierdzone plany szkoleń wstępnych i okresowych.
11. Nadzór nad infrastrukturą dot. budynków, wyposażenia i instalacji.
12. Instrukcje i oznakowanie dotyczące bezpieczeństwa pracy.
13. Przydział odzieży ochronnej, zasady i karty przydziału odzieży.
14. Dostawcy środków BHP, atesty dla tych środków oraz instrukcje używania środków ochrony osobistej.
15. Karty charakterystyki, rejestr substancji niebezpiecznych.
16. Analiza stanu BHP – za poprzedni rok.
17. Ćwiczenia edukacyjne w zakresie BHP i PPOŻ.
18. Kontrole stanu BHP, plan monitorowania BHP.
19. Plany i działania PPOŻ.
20. Wykaz sprzętu przeciwpożarowego, nadzór oraz terminy przeglądów.
21. Atestacja sprzętu zabezpieczającego, ochrony indywidualnej.
22. Sprawdzanie kompletności teczki osobowej (umowa o pracę, szkolenia BHP, aktualne badania lekarskie, ocena ryzyka zawodowego).
23. Zakres uprawnień, odpowiedzialności i obowiązków.
24. Zapoznanie z ryzykiem zawodowym.
25. Wyznaczenie przedstawiciela pracowników.
26. Wyznaczenie i przeszkolenie pracownika do udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej.
27. Czy pracodawca podpisał umowę z ośrodkiem medycyny pracy na wykonywanie badań profilaktycznych?
28. Czy jest urządzony punkt pierwszej pomocy medycznej?
29. Czy punkt pierwszej pomocy medycznej jest prawidłowo oznakowany?
30. Czy punkt pierwszej pomocy medycznej jest wyposażony w odpowiednie medykamenty?
31. Czy środki medyczne w punkcie pierwszej pomocy medycznej nie są przeterminowane?
32. Czy jest opracowany (udostępniony) wykaz pracowników przeszkolonych przygotowanych do udzielania pierwszej pomocy medycznej?
33. Czy przeszkoleni pracownicy posiadają odpowiednie kwalifikacje do udzielania pierwszej pomocy medycznej?
34. Czy jest wywieszona instrukcja udzielania pierwszej pomocy przedlekarskiej?⁸⁾

Przypisy:

¹⁾ Podgórski D., Pawłowska Z., Pietrzak L., Informacje na temat wdrażania systemów Bezpieczeństwem i Higieną Pracy w przedsiębiorstwach, str.3, www.ciop.p,l http://rop.sejm.gov.pl/
³⁾ PN-N_18001:2004/OHSAS 18001 Systemy Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy, str.1, www.udt.gov.pl
⁴⁾ Małopolskie Centrum BHP i P.POZ. Blog PN 18001 http://skoczekbhp.pl
⁵⁾ https://pl.wikipedia.org
⁶⁾ Encyklopedia Zarządzania, https://mfiles.pl
⁷⁾ Ładoński W., Szołtysek K.(red) Zarządzanie jakością cz.1 Systemy jakosci w organizacji, str. 246. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, 2005 r.
⁸⁾ Pakuła Consulting 2014 r. Lista pytań zadawanych w trakcie certyfikacji PN-N-18001, http://pakulaconsulting.pl