O kamieniu

W sieci można odnaleźć informacje i zdjęcia wielkich obiektów historycznych wykonanych z kamienia. Nie każdy jest tak znany i rozpoznawalny jak piramidy egipskie, Stonehenge, czy posągi z Wyspy Wielkanocnej. Jednym z tych mniej znanych jest Sacsayhuamán – kompleks kamiennych murów wzniesionych przez Inków w pobliżu miasta Cuzco w Peru.

Nie jest do końca pewne, kiedy obiekt został wybudowany. Znaczna część archeologów datuje jego powstanie na XV wiek, za czasów panowania inkaskiego króla Pachacuteca. Możliwe jest jednak, że w tym czasie obiekt tylko został rozbudowany, a jego początki sięgają XI wieku.
Obiekt składa się z trzech megalitycznych murów, ułożonych tarasowo, na linii tworzącej zygzak.

Długość tych murów wynosi 400 m. Budowla znajduje się na wysokości ponad 3600 m n. p. m. Według badań kamień do konstrukcji wydobywano w kamieniołomie odległym od budowli o 15 km, a następnie obrabiano, aby każdy element idealnie pasował do konstrukcji.

Największy element budowli ma wymiary 9 x 5 x 4 m i wagę 350 ton. Przy budowie nie wykorzystano żadnej zaprawy.
Jak często bywa w takich przypadkach, zagadką pozostaje, jak transportowano bloki na miejsce budowy. W tym czasie inkaska społeczność nie znała koła ani rolek. Nie mniejszą zagadką jest sposób obróbki kamienia. Według badań archeologów ówcześnie w tym rejonie nieznane były narzędzia umożliwiające obróbkę granitu, z którego wykonano budowlę. Zwłaszcza, że do dzisiaj zastanawia nieprawdopodobne dopasowanie elementów muru. Również nieznane jest przeznaczenie budowli. Mogło być to miejsce kultu religijnego lub element warowny.
W roku 1985 obiekt został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Chcąc wyjaśnić ten temat, musimy wrócić do kilku ważnych faktów przedstawionych w pierwszym artykule serii „Odkryj marmury karraryjskie” (Kurier Kamieniarski, nr 6/2019):

1) Materiały nazywane „marmurami karraryjskimi” wydobywane są z obszernego rejonu położonego w północno – zachodniej Toskanii, należącego do łańcucha górskiego Alp Apuańskich. Ten z kolei składa się z pięciu obszarów wydobywczych: Carrara, Massa, Lunigiana, Garfagnana oraz Versilia.

Obszar Carrary jest miejscem, w którym działalność wydobywcza została rozpoczęta przez starożytnych Rzymian już w I wieku p. n. e., a jego zdolności wydobywcze trzykrotnie przewyższają całkowite wydobycie z pozostałych czterech obszarów. Z tego właśnie względu Carrara jest na tyle znana, iż wszystkie materiały wydobywane z rejonu Alp Apuańskich na całym świecie nazywane są „marmurami karraryjskimi”. Obszary wydobywcze dzielą się na wiele zagłębi marmurowych. Przykładowo, obszar Carrary dzieli się na cztery zagłębia: Pescina-Boccanaglia, Torano, Fantiscritti-Miseglia oraz Colonnata. Każde zagłębie posiada „kamieniołomy aktywne” (w ciągłej eksploatacji) oraz „kamieniołomy nieaktywne” (takie, w których proces wydobywczy został zatrzymany). Dla przykładu, zagłębie Fantiscritti-Miseglia posiada 30 aktywnych kamieniołomów, a zagłębie Colonnata 29.

Biorąc pod uwagę, iż z jednego kamieniołomu wydobywa się kilka odmian marmuru, szybko można zrozumieć, iż ze złóż w Alpach Apuańskich pochodzą setki rodzajów kamienia.

2) Tradycyjne nazwy, czyli te używane przez mieszkańców Carrary do określania oraz sprzedaży swoich marmurów są zdecydowanie liczniejsze, niż mogłoby się wydawać. Oto kilka przykładów: Ordinario lub Bianco Ordinario, Bianco Venato, Bianco Macchiato, Venato, Macchiato, Bianco Statuario, Statuario Venato, Statuario Macchiato, Paonazzo lub Pavonazzo, Paonazzetto lub Pavonazzetto, Bardiglio, Cipollino, Fiorito, Mischio, Bianco Chiaro, Ordinario Venato, Calacatta lub Calacata, Arabescato, Brouillé, Cipollino Zebrato lub Cipollino Zebrino lub Zebrino, Bianco P.

3) Tradycyjne nazwy karraryjskie powstały w celu określenia i wyodrębnienia głównych odmian marmurów wydobywanych w Alpach Apuańskich. Każda odmiana posiada kilka lub więcej podtypów mogących różnić się wyglądem oraz właściwościami technicznymi.

4) Niektóre z tradycyjnych nazw zniknęły z kamieniarskiego słownika, a materiałom, którym były przyporządkowane, nadano nowe określenia.

5) Marmury apuańskie wprowadzane są na rynki różnych krajów przez lokalnych importerów handlujących wieloma innymi materiałami (np. granity, trawertyny, onyksy), dlatego ich wiedza na temat marmurów karraryjskich zwykle jest bardzo powierzchowna. Zdecydowana większość takich sprzedawców zwyczajnie nie zna pełnego i poprawnego nazewnictwa marmurów z Carrary znajdujących się w ich własnej ofercie, tak więc stosuje jedynie ogólne „hasłowe” nazwy. Niestety, można również spotkać się z dystrybutorami płyt we Włoszech, którzy ignorują, a nawet mylą, nazwy głównych odmian, wprowadzając do obrotu materiał pod niepoprawną nazwą.

By wyczerpać temat należy jeszcze dodać:

1) „Bianco Carrara” to nazwa zarezerwowana dla konkretnego rodzaju kamienia, który wydobywany jest z wielu kamieniołomów często znacznie oddalonych od siebie – obszar wydobywczy Carrary jest ogromny. W konsekwencji istnieje sporo podtypów Bianco Carrary, a każdy z nich ma określone cechy techniczno-
wizualne. Przykładowo, niektóre doskonale sprawdzają się jako marmur rzeźbiarski, posiadając jednolity, perłowy kolor, znikomą ilość przerostów oraz drobne, czyste i wyjątkowo zwarte ziarno.

2) Chociaż może się to wydawać zaskakujące, „Bianco Carrara” nie jest tradycyjną nazwą, lecz skrótem od „Bianco Ordinario di Carrara”. Pełną nazwę następnie przekształcono w „Bianco Carrara Ordinario”, a od lat sześćdziesiątych XX w. funkcjonuje skrócona wersja „Bianco Carrara”.

3) Karraryjczycy między sobą nie posługują się nazwą „Bianco Carrara”, używają jedynie określenia „Ordinario” względem odmiany opisywanego marmuru. Natomiast odnosząc się do konkretnych podtypów, dołączają nazwę kamieniołomu lub lokalizacji wydobywczej, czasem dodając przedrostek „Bianco”.

Podsumowując.
Nie każdy biały materiał to „Bianco Carrara”. Nazwa „Bianco Carrara” jest nazwą kamienia pochodzącego wyłącznie z obszaru wydobywczego Carrary i nie może być używana dla marmurów z innych rejonów Alp Apuańskich. Nasze podejrzenia powinno również wzbudzić, gdy sprzedawca zachwala nam towar używając – jak uniwersalnego wytrycha– nazwy „Carrara”. Warto wtedy zadać kilka pytań, z których można wywnioskować, jaki jest jego poziom wiedzy o tych wyjątkowych kamieniach.

Męcina Królewska to szary piaskowiec podmagurski wydobywany w Męcinie, 10 km na wschód od Limanowej. Jest jednym z najtwardszych piaskowców polskich spełniających wyśrubowane normy kruszywa kolejowego: duża wytrzymałość na ściskanie, niska ścieralność, niewielka nasiąkliwość i mrozoodporność.

Kamień ze złoża w Męcinie wykorzystywany był w lokalnym budownictwie już w okresie międzywojennym, jednak nie ma jednoznacznych informacji na temat początków jego wydobycia. W okolicy kopalni szary piaskowiec można spotkać jako kamień fundamentowy i murowy oraz kamień hydrotechniczny w budowlach powstałych z różnych okresach. Od lat 70-tych XX w. wydobywano głównie kruszywo drogowe oraz niewielkie ilości bloczków i muraków. Ograniczeniem było prymitywne wyposażenie ówczesnego zakładu wydobywczego. Wzrost wydobycia kruszywa nastąpił od roku 2009, kiedy koncesję na eksploatację kamieniołomu uzyskała firma Wolimex z Limanowej. A od roku 2014 wydobywa się również bloki, z których powstaje pełny asortyment produktów i półproduktów kamiennych.

Męcina Królewska jest zbitym, drobnoziarnistym piaskowcem o neutralnej, szarej barwie, niekiedy z lekkim niebieskim odcieniem. Barwa jest bardzo jednolita, jest również bardzo powtarzalna – elementy kamienne wykonane i zamontowane w różnym czasie nie będą się znacząco różnić od siebie.

Obecna moda na kolor szary i matową fakturę sprzyja popularności tego materiału – w wysokim szlifie uzyskuje się bardzo gładką i jednocześnie matową powierzchnię.

W złożu występuje też niewielka, 10-15%, ilość piaskowca o odcieniu brązowym, kawy z mlekiem. Z niektórych bloków można także uzyskać rudawo-niebieskie oflisy zwane skórą, z których wykonuje się trójwymiarowe, przestrzenne okładziny na budynki – ich naturalne nierówności powierzchni mogą mieć od kilku do ponad dwudziestu centymetrów.Męcina Królewska to jeden z najtwardszych polskich piaskowców. Do jego obróbki używa się narzędzi i technologii takiej, jak do obróbki granitu. 

Ze względu na swoje parametry fizykochemiczne przyjmuje każdy rodzaj wykończenia powierzchni: płomieniowanie i wysoki poler, a także piaskowanie, szczotkowanie, szlifowanie, groszkowanie oraz dowolne kombinacje różnych obróbek. Wytrzymałość Męciny umożliwia kotwienie płyt elewacyjnych już o grubości 3 cm – standardem dla piaskowców jest grubość 4 cm.

Niska nasiąkliwość oraz pełna mrozoodporność czyni go materiałem nadającym się do zastosowań zewnętrznych bez dodatkowych zabezpieczeń. Nie wymaga impregnacji. Wykonuje się z niego: elewacje, cokoliki, kostka brukowa, krawężniki, płyty chodnikowe, murak, płyty nakrywowe, a także schody blokowe i okładziny schodów.

We wnętrzach, zwłaszcza w wysokim polerze, znajduje zastosowanie na blaty, parapety, schody, elementy ścienne i posadzki. Toleruje wysokie temperatury – nie potrzebuje dodatkowych zabezpieczeń przy budowie kominków. Ze względu na modną barwę często jest wykorzystywany w obiektach publicznych na portale, recepcje i wyposażenie łazienek.

Świetnie łączy się z kamieniami kolorowymi, tworząc efektowne kompozycje. Jest interesującą alternatywą dla granitu – ze względu na zbliżone parametry, możliwości wykorzystania i możliwości obróbki, ale z drobnym ziarnem i jednolitym kolorem.

Złoże jest bloczne i nie ogranicza się do małych kamieni, jak bywa to w przypadku wielu piaskowców. Ograniczeniem wielkości wydobywanych elementów są tylko możliwości obróbcze maszyn. Nawet ograniczenia wydobywcze i transportowe mają w tym wypadku drugorzędne znaczenie, ponieważ złoże jest łatwo dostępne i z dobrym dojazdem dla samochodów. Największe z wykonanych dotychczas na zamówienie elementów to schody blokowe o długości 3 metrów oraz slab o wymiarach 320 x 140 cm. Wydobycie odbywa się bez użycia materiałów wybuchowych, dzięki temu materiał nie ma wewnętrznych mikropęknięć.

 Warto zaznaczyć, że dla dużych inwestycji ważne są powtarzalność materiału, brak jakichkolwiek ograniczeń w dostępności oraz krótkie terminy dostaw, zwłaszcza w sytuacjach awaryjnych.

Zakład przetwarzający Męcinę Królewską znajduje się niedaleko kopalni i wyposażony jest w linki, CNC, waterjeta i linie do wykańczania powierzchni. Miesięczna wydajność zakładu to 2000 m2 gotowego wyrobu wyciętego na wymiar.

Piaskowiec z Męciny jest również dobrym materiałem rzeźbiarskim. Rzeźbiarze opisują go jako materiał twardy, drobnoziarnisty, spoisty, a przez to wdzięczny i plastyczny w obróbce, odporny na przypadkowe uszkodzenia; trudny do cięcia, ale wspaniały w ręcznej obróbce bez względu na kierunek pracy. Jednolity. Daje ostrą krawędź i umożliwia oddanie najmniejszych detali, jest przewidywalny. Nie ma wykruszeń, porów, przeżyleń czy delikatnych mikrosztychów.

Męcina Królewska wykorzystywana jest w renowacjach obiektów zabytkowych. M.in. wykonano z niej schody blokowe w kościele w Kobylance, a także posadzki w kolegiacie Św. Trójcy w Ołyce i w katedrze Św. Apostołów Piotra i Pawła w Łucku – obie na Wołyniu. Zostanie użyta na posadzkę kaplicy św. Anny w Bielsku-Białej.

Przykłady zastosowania zewnętrznego to rynki w Bielsku-Białej, Bochni i Jeleniej Górze, elewacje Polskiego Ośrodka Rozwoju Technologii we Wrocławiu i Politechniki Wrocławskiej, a także ciągi komunikacyjne i arkady koszar wojsk NATO w Sonthofen w południowej Bawarii.

Warto też wspomnieć rewitalizację parku im. M. Dukieta w Krynicy-Zdroju oraz Sąd Rejonowy we Wrocławiu na ulicy Świebodzkiej. Wśród niebanalnych realizacji wymienić należy nagradzany budynek New York Residence w Krakowie i wnętrza Kossak Residence również w Krakowie. Z tego piaskowca mają być wykonywane schody blokowe i cokoły ratusza w stylu historyzującym, który jest w tej chwili budowany na muszyńskim rynku.

Dane fizykomechaniczne:

Gęstość objęt.: 2550 kg/m3
Porowatość: 4,0 %
Nasiąkliwość: 1,6 %
Wytrzymałość na ściskanie:
- w stanie suchym 146 MPa
Wytrzymałość na zginanie
- w stanie suchym 15,6 MPa
- po 56 cyklach zamrażania
13,3 MPa Mrozoodporność
po 56 cyklach:  całkowita
Ścieralność na tarczy Boehmego
8,124 cm
Wytrzymałość na wyrwanie kołka
płyta 3 cm 1950 N

Opis
barwa szara
drobnoziarnisty, bardzo twardy,
pełna mrozoodporność

Cechy wyróżniające
jednolity, powtarzalny kolor
przyjmuje płomieniowanie i wysoki poler oraz każdą inną obróbkę powierzchni
można kotwić już 3-centymetrowe płyty elewacyjne
nie wymaga impregnacji

Kamień, jako budulec, został już wiele lat temu wyparty przez inne materiały. Jego rola powszechnie ograniczona została do tworzenia elementów wykończeniowych. Od pewnego czasu jednak pojawił się trend, w którym kamieniowi przywracana jest rola materiału konstrukcyjnego.

Jednym z takich przykładów jest budynek winiarni Delas Frères we francuskiej dolinie Rodanu (Prowansja). Zaprojektowała go francuska pracownia architektoniczna Carl Fredrik Svenstedt Architect.
Całkowita powierzchnia obiektu to 5000 m2.

Front winiarni i sklepu z winami ma długość osiemdziesięciu i wysokość siedmiu metrów, a jego cechą charakterystyczną jest pofalowany kształt. Ściana budynku ma taki kształt zarówno od wewnątrz, jak i od zewnątrz. Została zbudowana z wapienia Estillades wydobywanego w pobliżu miasta Oppède, położonego na północnym zboczu masywu Luberon. Powstała z elementów o grubości 50 cm w systemie całkowicie zrobotyzowanym – zastosowanie robotów pozwoliło na zminimalizowanie ilości odpadu. Na budowie wykorzystano też wapień Fontvieille. Oba kamienie są miękkie, więc wykonanie masywnych elementów nie było specjalnie trudne.

Kamienne ściany o takim kształcie pozwalają na doświetlenie wnętrza winiarni, w której odwiedzający mogą oglądać proces produkcji wina. Jednocześnie kamień w tym kolorze jest obojętny termicznie, co stwarza idealne warunki dla przechowywania wina. Z tarasu na dachu budynku rozpościera się widok na okoliczne wzgórza porośnięte winnicami.

Według projektantów zastosowanie kamienia w tym przypadku było najrozsądniejszą decyzją: trwałość materiału, bezwładność cieplna, właściwości higrometryczne, możliwość zmniejszenia lub nawet wykluczenia stosowania dodatków innych produktów przemysłowych, w tym izolacji. Realizacja zadania w oparciu o kamień jako materiał konstrukcyjny pokazała możliwości wykorzystania w architekturze materiału monolitycznego i aktualnych możliwości technologicznych naszej branży.

Kolejną ciekawostką dotyczącą tego obiektu jest fakt, że montażu ściany dokonały tylko dwie osoby korzystając wyłącznie z tradycyjnych technik.

Zdjęcia: Dan Glasser, Sergio Grazia

W dawnych czasach odmiany Bianco Venato z gęstym, uderzającym wzorem użylenia nazywano „Venato forte” – forte oznacza „silny”, a w tym przypadku „intensywny” – lub „Venato di vena grossa”, czyli „z grubymi żyłami”.

W przypadku, gdy tło pokryte jest wstęgami żył oraz przerostami w kształcie plam lub gdy materiał wyglądem przypomina brekcję, często mówiono również o „Venato di macchia grossa” (z dużymi plamami), „Bianco Macchiato” oraz „Macchiato”.

W języku włoskim przymiotnik „macchiato” jest określeniem wieloznacznym, które w odniesieniu do marmuru oznacza dosłownie „poplamiony przerostami w formie pasów, fal, kropek, ciapek wyraźnie kontrastujących z kolorem tła”. Mimo to większość tłumaczeń z języka włoskiego na angielski przekłada „macchiato” jako „spotted”, czyli „plamisty, pstrokaty”.

Od początku XX wieku wszystkie wspomniane wyżej nazwy stopniowo wychodziły z użycia, a intensywnie użylone materiały należące do grupy Venati zaczęły być promowane jako Bianco Venato lub po prostu Venato. Niemniej jednak ciągle rosnąca liczba sprzedawców oferuje je swoim klientom jako Statuarietto lub nawet Calacattę, jeżeli dana partia wyglądem przypomina brekcję. Dlatego w przyszłych artykułach nakreślimy relację między grupą Venati i Statuarietto. 

Na razie wystarczy podkreślić, iż Bianco Venato – nawet wyglądem przypominające brekcję – całkowicie różni się od właściwej Calacatty. Nazywanie Calacattą niektórych odmian Venato wywodzi się z przeszłości. Do początku XX wieku nawet najbardziej typowe odmiany Calacatty były często określane mianem „Venato di macchia grossa” lub „Venato di vena grossa”. Wynikało to jednak z faktu, iż w tamtych czasach Venato nie było synonimem dla Bianco Venato.

Wyjaśnione to zostało w poprzednim artykule (KK nr 2/2020). Przedstawiając grupę marmurów o nazwie Calacatta, podamy definicję, która ostatecznie wyjaśni ten temat.

Jeżeli natomiast wzór użylenia Bianco Venato przypomina arabeskę (ornamentową formę dekoracji), z pewnością poprawne będzie tutaj użycie nazwy Arabescato.
Materiały o wyraźnym wzorze użylenia skomponowanym z cienkich żyłek, plamek, drobinek są prawdopodobnie najbardziej rozpoznawalnym podtypem. Nawet amatorzy kamienia naturalnego nieposiadający głębszej wiedzy na temat marmurów karraryjskich z łatwością skojarzą je z odmianami Bianco Venato.

Ciekawostką jest, iż Karraryjczycy zawsze opisywali intensywnie użylony biały marmur z cienkimi przerostami (zwłaszcza ciemnymi i wyraźnymi) przymiotnikiem „scritto”, co dosłownie znaczy „popisany”, „zapisany (jak kartka papieru)”.

Przeciwieństwem „scritto” jest „unito”, czyli materiał o jednolitym, delikatnym i subtelnym użyleniu. Warto zapamiętać znaczenie pojęć „scritto” oraz „unito”, gdyż są one standardowymi określeniami w Carrarze, służącymi do opisania ogólnego wyglądu marmurów należących do grupy Venati oraz podtypów Bianco Ordinario.

Z pewnością większość zainteresowanych kojarzy też nazwę „Venatino”, jednak nie ma pewności, co dokładnie oznacza. Otóż Venatino to Bianco Venato z jasnym kolorem tła oraz licznymi żyłkami o grubości od około milimetra do około centymetra biegnącymi w różnych kierunkach. Powstały wzór jest elegancki, stosunkowo intensywny, a całokształt stonowany i lekki.

Omnistone, dostarcza materiał sklasyfikowany,

nazwany oraz wyceniony zgodnie z autentycznym systemem obowiązującym w Carrarze.
Dane kontaktowe:
tel. 696 800 199
biuro@omnistone.pl
www.omnistone.pl