O kamieniu

Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu

Brenna to piaskowiec, którego przedstawiać nikomu nie trzeba. Po kilkunastu latach przerwy znów jest dostępny w pełnym asortymencie, z bardzo dobrą jakością. Złoże Głębiec ma nowego gospodarza, który chce przywrócić Brennej jej dawną markę. Na rynku znów są dostępne bloki z tego piaskowca.

Historia wydobycia piaskowca breńskiego sięga dwudziestolecia międzywojennego. Na terenie gminy istniało ponad 20 kamieniołomów, z których 6 jest nadal czynnych. Przyjmuje się, że kamieniołom Głębiec jest najbardziej blocznym i jednorodnym złożem – wydobywany materiał nie ma przerostów.

Głębiec to szary, popielaty i popielatozielony piaskowiec drobno- i średnioziarnisty. Ma bardzo dobre właściwości fizykomechaniczne, w jego składzie dominuje kwarc. Jest twardym kamieniem o zbitej strukturze, wystawiony na działanie warunków atmosferycznych lekko się patynuje. Ma niską nasiąkliwość i jest całkowicie mrozoodporny. Nie wymaga impregnacji.

Po wojnie eksploatacją złoża kierowała Spółdzielnia Rzeźbiarzy i Kamieniarzy „Beskid”. W tym okresie wykonano z tego materiału wiele realizacji, które stały się podstawą do dobrej opinii w Polsce i w Europie. W 1991 roku kamieniołom został sprywatyzowany.

Przechodził liczne zmiany właścicieli, które nie służyły dbałości o jakość wydobywanego materiału i kontroli jakości materiału dostarczanego na budowy. Wskutek kilku poważnych potknięć renoma materiału spadała. Od 2017 roku Głębiec ma nowego właściciela, który doinwestował i uporządkował wyrobisko oraz rozpoczął odbudowę wizerunku piaskowca z Brennej.

Główny kierunek rozwoju kamieniołomu to wydobycie bloków, z których będzie można uzyskać dobrej jakości płyty. Pozyskanie odbywa się przy pomocy ciężkiego sprzętu, bez stosowania metod strzałowych. Dzięki temu materiał nie ma ukrytych wad.

Możliwe jest pozyskanie bloków nawet do kilkudziesięciu ton, jednak wydobywane są bryły od 6 do 12 ton, najczęściej około 10. Obok bloków, ważną sferę wydobycia stanowi kamień ozdobny – w tym asortymencie szczególną uwagę przykuwają tzw. „skóry” (patrz: zdjęcie poniżej).

Dostępny asortyment: bloki, bryły nieforemne, formaki, bloczki, slaby, płyty fasadowe, płyty elewacyjne, parapety, schody, kamień okładzinowy, dzikówka, „skóry”, boniówka, łupanka, kamień murowy, kamień łamany sortowany i niesortowany, tłuczeń, klinec.

Wśród przykładów zastosowania kamienia z Brennej można wymienić m. in.: Nową Bibliotekę Uniwersytecką we Wrocławiu, Złote Tarasy i budynek TVP w Warszawie, Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi, ośrodek rządowy w Arłamowie, budynek B-5 AGH, Instytut Mechaniki Górotworu PAN oraz Centrum Sztuki Japońskiej Manggha w Krakowie, Stadion Śląski w Chorzowie, dworzec kolejowy w Wiśle, kościoły i budynki użyteczności publicznej Beskidu Śląskiego.

Stosowany był na nagrobki i rzeźby (np. na Cmentarzu Powązkowskim i na cmentarzu wojennym w Zgorzelcu) oraz jako kamień drogowy (kostka, kruszywo) i kamień hydrotechniczny.

Dane fizykomechaniczne: Gęstość objęt.: 2466 kg/m3 Porowatość: 7,1 % Nasiąkliwość: 2,53 % Wytrzymałość na ściskanie: - w stanie suchym 113,0 MPa - nasycony wodą 90,5 MPa - po bad. mrozoodp. 79,9 MPa Mrozoodporność po 25 cyklach: całkowita Ścieralność na tarczy Boehmego 0,363 cm Opis barwa szara, popielata i popielatozielona, bez przerostów drobna i średnia ziarnistość, wysoka twardość Cechy wyróżniające całkowita mrozoodporność nie zawiera żelaza – brak przebarwień w czasie użytkowania zielona barwa

płyty okładzinowe „skóra”

Podczas, gdy w Polsce wiele osób nigdy nie słyszało o Ordinario (skrót od Bianco Ordinario), Włosi używali tej nazwy od stuleci. W języku włoskim „bianco” to „biały”, a „ordinario” to przymiotnik oznaczający zwykły, typowy lub pospolity.

Bianco Ordinario jest najczęściej wydobywanym marmurem w Alpach Apuańskich. Niemniej jednak nazwa Ordinario mogła być pierwotnie związana z najczęstszymi formami zastosowania tej odmiany marmuru, a nie z samym faktem sporej dostępności. Otóż biały marmur spełniający wymagania rzeźbiarzy (czyli materiał pozwalający na wyrzeźbienie najmniejszych detali, a w konsekwencji niezwykle realistycznych rzeźb) nosił nazwę Bianco Statuario, natomiast biały marmur, doskonały do tworzenia tak zwanych „opere ordinarie” lub „lavori ordinari”, czyli „zwykłych, pospolitych, typowych realizacji” jak posadzki, fasady, okładziny, schody, obudowy kominkowe, blaty oraz proste ołtarze, popiersia, pomniki czy rzeźby ogrodowe nazywano Bianco Ordinario.

Obie teorie są w równym stopniu wiarygodne, lecz żadna nie została dotąd jednoznacznie potwierdzona. Znaczenie przypisane nazwie Ordinario w społeczności karraryjskiej odnosi się do pokaźnej ilości wydobytego materiału, jednak istnieją zapisy w XIX-wiecznych pozycjach naukowych, które wyraźnie stwierdzają, iż przymiotnik „ordinario” – jako człon nazwy marmuru – opisuje sposób jego wykorzystania w „opere ordinarie”, „lavori ordinari”, „usi comuni” oraz „statue comuni e colossali”.

W języku włoskim:
– słowo „statuario” jest przymiotnikiem, który w odniesieniu do marmuru oznacza dosłownie „odpowiedni do tworzenia rzeźb”;
– „opere”, „lavori” oznaczają „dzieła”, „prace”;
– „usi comuni” po włosku to „zwykłe, pospolite zastosowania”;
– „statue comuni e colossali” to wielkogabarytowe rzeźby komunalne, miejskie.

Podsumowując: nazwy marmurów apuańskich mogą mieć różne znaczenie w zależności od tego, kiedy, gdzie i przez kogo są używane – w konsekwencji do tej samej nazwy można przyporządkować więcej znaczeń.
Kluczowe cechy charakterystyczne Ordinario to: ziarno od drobnego po średniogrube, tło w odcieniach perłowej szarości, jasnej szarości, szarości, zgaszonej bieli oraz ciemnoszare i jasnoszare żyłki i plamki, często rozmyte, krótkie oraz rozproszone i nieukładające się w jednym kierunku. Niektóre podtypy Bianco Ordinario posiadają również szaro-brązowo-pomarańczowe przerosty.
Czytając powyższe zdania ma się wrażenie, że opisują one doskonale znany materiał: Bianco Carrara. W rzeczywistości Bianco Carrara to właśnie Bianco Ordinario pochodzące z kamieniołomów w Carrarze.

Dlaczego nazwa „Ordinario” nie jest popularna na świecie? Dlaczego nawet włoscy eksporterzy płyt – poza kilkoma wyjątkami – nie używają jej w dzisiejszych czasach?
Z naszego punktu widzenia istnieją trzy główne powody:

1) Z biegiem czasu określenie Ordinario zostało przyporządkowane zbyt wielu białym marmurom – również dolomitowym oraz tym nie pochodzącym z Alp Apuańskich. Firmy z Carrary, świadome tej sytuacji, odczuły potrzebę zdefiniowania swojego lokalnego Ordinario pod względem ziarna (zbite, drobne do średniogrubego), składu i właściwości technicznych. Przyjęto więc nazwy Bianco Carrara Ordinario lub Bianco Ordinario di Carrara, które następnie zostały skrócone do prostszej – Bianco Carrara. Co zatem z wszystkimi Ordinari pochodzącymi z innych obszarów Alp Apuańskich? W zdecydowanej większości przypadków, przedsiębiorcy promujący te marmury nadają im nazwy po nazwach rejonów, w których dochodzi do ich wydobycia, stosując uprzednio określenie „Bianco”. 

2) W języku włoskim poza znaczeniem „pospolity” i „zwykły”, przymiotnik „ordinario” oznacza również „przeciętny”, „nieinteresujący” oraz „powszedni” i „zwyczajny” (dokładnie tak jak „ordinary” w języku angielskim) – zdecydowanie nie są to najlepsze określenia dla wysokiej jakości marmuru. Nie powinno więc dziwić, iż firmy kamieniarskie preferują użycie znacznie atrakcyjniejszej nazwy Bianco Carrara.

3) W społeczności związanej z marmurami karraryjskimi,
dokładne znaczenie nazwy Bianco Carrara budzi pewne kontrowersje. Wiele osób twierdzi, że nazwa ta odnosi się również do marmurów spoza grupy Bianco Ordinario. Jest to z pewnością spowodowane faktem, iż kilka podtypów marmuru Bianco Venato z kamieniołomów karraryjskich wyglądem tak bardzo przypomina Ordinario, że rozróżnienie ich może okazać się trudnym zadaniem. W związku z powyższym, użycie dwóch nazw – Bianco Carrara Ordinario i Bianco Carrara Venato – do określenia marmurów, które trudno od siebie odróżnić, wydawało się mylące i niepraktyczne dla wielu sprzedawców kamienia naturalnego. W konsekwencji postanowili oni używać nazwy Bianco Carrara dla wszystkich marmurów karraryjskich charakteryzujących się perłowo-białym i szarawym tłem oraz umiarkowanym użyleniem.

By wyczerpać temat dodać należy, że w przeszłości niektórzy Karraryjczycy zwykli używać nazwy Bianco Ordinario do określenia materiału o przeciętnych walorach estetycznych. Natomiast marmury o szczególnie atrakcyjnych cechach dzielono na: Bianco Latte (mlecznobiały), Bianco Chiaro (jasna biel, znikome użylenie) oraz Bianco Unito (jednolita biel – w przypadku materiału charakteryzującego się białym, jednolitym tłem oraz znikomymi przerostami). Najprawdopodobniej jest to kolejny argument, który dał początek przekonaniu, iż Bianco Ordinario i Bianco Carrara to dwa różne materiały.
Jednak bardziej wnikliwe badania ujawniają, iż powyższe nazwy były synonimami tego samego marmuru (Bianco Carrara Ordinario) w oparciu o kolor tła oraz ilość użylenia w danym bloku. Tę samą zasadę przyjmują dzisiejsi sprzedawcy klasyfikując materiał na kategorie C Extra, C, CD oraz D – przy czym C Extra to najwyższa kategoria.

Na szczególną uwagę zasługuje nazwa Bianco Chiaro, gdyż od połowy XIX wieku do lat 60. XX wieku funkcjonowała ona nie tylko w odniesieniu do niektórych podtypów Ordinario charakteryzujących się jasnym kolorem tła oraz subtelnym użyleniem, lecz jako ogólna nazwa całej odmiany. Wydźwięk Bianco Ordinario poza „pospolitym” przywoływał również skojarzenia „przeciętnego”, „nieinteresującego”, „niepozornego” kamienia, co mogłoby zmylić potencjalnych klientów, dając poczucie zakupu materiału średniej jakości. Odwrotna sytuacja miała miejsce w przypadku kuszącej nazwy Bianco Chiaro, która w języku włoskim posiada pozytywną konotację – „chiaro” w przypadku koloru znaczy „jasny”. W kolejnych latach Bianco Chiaro zostało całkowicie zastąpione nazwą Bianco Carrara.

Ciekawostką jest, iż sami Karraryjczycy nigdy nie posługiwali się – i nadal nie używają – powyższych nazw. Między sobą operują nazwą Ordinario, a do określenia konkretnego podtypu wykorzystują nazwę kamieniołomu lub miejsca wydobycia, czasem poprzedzając całość słowem Bianco. Oto cała tajemnica Bianco Carrara Ordinario.

Podtypy Bianco Carrara Ordinario wydobywane z różnych kamieniołomów

Tym razem internet zaprowadził nas do Chorwacji, a obiekt okazał się interesujący nie tylko pod względem wizualnym, ale i konstrukcyjnym. Budynek administracyjny firmy Cedar w miejscowości Kastav jest zbudowany na podstawie pięciokąta i wygląda jak gigantyczne puzzle 3D.

Wentylowaną fasadę i dach zaprojektowano i wykonano z trawertynu rzymskiego. Wymiary płyt wahały się od 0,5 m x 1,0 m do 1,5 x 2,0 m przy grubości 3 cm. Każdej płycie przypisano własny numer odpowiadający pozycji w projekcie montażowym. Jak można się domyśleć, takie założenie postawiło ogromne zadanie przed projektantami i wykonawcami konstrukcji elewacji.

Tego zadania podjęła się niemiecka firma BWM Fassadensysteme GmbH, będąca częścią Grupy Fischer. W realizacji wykorzystano boczny system mocowania ze wspornikami, który umożliwił montowanie płyt bezpośrednio do poziomych profili BWM i jednocześnie dał wystarczające podparcie dla porowatych płyt trawertynu o raczej niskiej wytrzymałości. Poza profilami typowymi firma BWM dostarczyła również specjalne profile zaprojektowane i dostarczone na potrzeby tego projektu.

Dach budynku o nachyleniu 30o został wykonany z betonu i również pokryty jest trawertynem. Pod płytami kamiennymi znajduje się warstwa uszczelniająca i gruba izolacja, a kamień zamontowano na wspornikach typu L.
Fasada ma powierzchnię 400 m2, a dach 350 m2. Całość zaprojektowana i wykonana jest tak, aby w razie konieczności możliwa była wymiana dowolnej z płyt.

Kamień na budowę dostarczyła firma Mramor Commerce z Jurdani w Chorwacji, wykonawstwem zajmowała się firma Keratek z Zagrzebia. Budynek został wykonany w 2018 roku.

Za projekt odpowiedzialna była firma architektoniczna ZDL Arhitekti z Rijeki kierowana przez Sinišę Zdjelara. Obiekt został doceniony w konkursie architektonicznym organizowanym przez magazyn Dezeen. Znalazł się na tzw. długiej liście laureatów, czyli wśród 5% najlepszych projektów, które wybrano spośród 4500 zgłoszeń nadesłanych z całego świata.

Jednym z najczęściej zadawanych nam pytań jest: ile odmian marmurów z Carrary można wyróżnić. By móc udzielić odpowiedzi, należy najpierw przypomnieć, iż materiały nazywane „marmurami karraryjskimi” wydobywane są z obszernego rejonu położonego w północno – zachodniej Toskanii, należącego do łańcucha górskiego Alp Apuańskich. Ten z kolei składa się z pięciu obszarów wydobywczych: Carrara, Massa, Lunigiana, Garfagnana oraz Versilia. Obszar Carrary jest miejscem, w którym działalność wydobywcza została rozpoczęta przez starożytnych Rzymian już w I wieku p.n.e., a jego zdolności wydobywcze trzykrotnie przewyższają całkowite wydobycie z pozostałych czterech obszarów. Z tego właśnie względu Carrara jest na tyle znana, iż wszystkie materiały wydobywane z rejonu Alp Apuańskich na całym świecie nazywane są „marmurami karraryjskimi”.

Obszary wydobywcze dzielą się na wiele zagłębi marmurowych. Przykładowo, obszar Carrary dzieli się na cztery zagłębia: Pescina-Boccanaglia, Torano, Fantiscritti-Miseglia oraz Colonnata. Każde zagłębie posiada „kamieniołomy aktywne” (obecnie eksploatowane) oraz „kamieniołomy nieaktywne” (takie, w których proces wydobywczy został zatrzymany). Dla przykładu, zagłębie Fantiscritti-Miseglia posiada 30 aktywnych kamieniołomów, a zagłębie Colonnata 29. Biorąc pod uwagę, iż z jednego kamieniołomu wydobywa się kilka odmian marmuru, szybko można zrozumieć, iż złoża Alp Apuańskich tworzą setki rodzajów kamienia.
Pomimo tak dużej liczby odmian na całym świecie operuje się zaledwie kilkoma znanymi nazwami.

Naturalnie zatem niektórzy zastanawiają się, dlaczego materiały o odmiennym wyglądzie sprzedawane są pod takimi samymi nazwami, np. Bianco Carrara, Venato czy Calacatta. Zainteresowanych zrozumieniem przyczyn zaistniałej sytuacji zapraszamy do poznania kilku faktów.

1) Tradycyjne nazwy czyli te używane przez mieszkańców Carrary do określania oraz sprzedaży swoich marmurów, są zdecydowanie liczniejsze, niż mogłoby się wydawać. Oto kilka przykładów: Ordinario lub Bianco Ordinario, Bianco Venato, Bianco Macchiato, Venato, Macchiato, Bianco Statuario, Statuario Venato, Statuario Macchiato, Paonazzo lub Pavonazzo, Paonazzetto lub Pavonazzetto, Bardiglio, Cipollino, Fiorito, Mischio, Bianco Chiaro, Ordinario Venato, Calacatta lub Calacata, Arabescato, Brouillè, Cipollino Zebrato lub Cipollino Zebrino lub Zebrino, Bianco P.

Przymiotnik „tradycyjne” określa zarówno nazwy sprzed setek lat (jak Ordinario, Venato, Statuario, Paonazzo, Bardiglio), jak i te, które zostały wprowadzone na przełomie XIX i XX wieku (Calacatta/Calacata, Arabescato). Począwszy od drugiej połowy XX wieku niektórzy sprzedawcy z Carrary rozpromowali nazewnictwo dotychczas znane i używane tylko w obrębie ich społeczności, np. Venatino, Statuarietto.

2) Tradycyjne nazwy były pierwotnie związane z kluczowym atrybutem każdego marmuru, mianowicie z wyglądem, jakością lub stosownością do konkretnej realizacji. Wyjątkiem wartym przytoczenia jest nazwa Calacatta pochodząca od rejonu Carrary o nazwie Calacata.

3) Tradycyjne nazwy zostały skonstruowane w celu rozróżnienia głównych odmian marmuru wydobywanego w Alpach Apuańskich. Każda odmiana posiada kilka lub kilkanaście podtypów, których nazwa tworzona jest poprzez połączenie nazwy głównej odmiany z innym terminem, czasem odnoszącym się do cechy charakterystycznej materiału, innym razem do nazwy kamieniołomu lub miejscowości pochodzenia.

4) Niektóre z tradycyjnych nazw zniknęły z kamieniarskiego słownika (np. Macchiato, Statuario Macchiato oraz Fiorito), a materiałom, którym były przyporządkowane, nadano nowe określenia.

5) Nazewnictwo marmurów apuańskich przyjmuje zróżnicowane znaczenie w zależności od tego kiedy, gdzie oraz przez kogo jest używane – zatem jedna nazwa może posiadać wiele znaczeń.

6) Ilekroć nazwa jest powszechnie kojarzona z ładnym materiałem o dobrej jakości (można powiedzieć, że stała się „marką”), zawsze znajdują się sprzedawcy określający jej mianem materiały, które w istocie mało przypominają oryginalną wersję.

7) Ilekroć na rynku pojawia się marmur, który wcześniej nie był wydobywany na większą skalę, wiele osób przejawia tendencję do porównywania go z jednym ze znanych rodzajów, mimo iż oba materiały nie mają ze sobą zbyt wiele wspólnego. Tak więc „nowa” odmiana zyskuje nazwę istniejącego materiału.

8) Spora część importerów kamienia na całym świecie używa nazwy „Bianco Carrara” lub jedynie „Carrara” do określenia większości marmurów karraryjskich, które posiadają w swojej ofercie. Jest to duży błąd, który z biegiem lat doprowadził do powstania wielu mylnych przekonań.

Omnistone, pierwsza polska firma, której celem jest promowanie marmurów karraryjskich oraz zachowanie prawdziwej kultury związanej z tymi kamieniami w jej najczystszej formie: tradycji wielu pokoleń przekazywanej z ojca na syna przez 2000 lat.

Firma dostarcza materiał sklasyfikowany, nazwany oraz wyceniony zgodnie z autentycznym systemem obowiązującym w Carrarze.

Dane kontaktowe:
tel. 696 800 199
e-mail: biuro@omnistone.pl
www.omnistone.pl

Długosz to jeden z piaskowców wydobywanych w okolicy Szydłowca i z powodzeniem może być dostarczany pod rozpoznawalną nazwą handlową „piaskowiec szydłowiecki”. Są jednak przesłanki, które powodują, że warto na niego zwrócić uwagę i wyróżnić go z tej rodziny.

Kamieniołom Długosz przez długi czas był niewielkim łomem o marginalnym znaczeniu. Okres jego intensywnego rozwoju przypada na początek XX wieku, kiedy właścicielem złoża stała się firma Sosnowica. W latach 2010-2012 materiał ten stał się rozpoznawalny z powodu dużej podaży i wykorzystania na wielu budowach.
Długosz to drobnoziarnisty piaskowiec o średniej twardości. Ma białą barwę o zimnym odcieniu z przeżyleniami w kolorze szarym, siwym, podobnym do włoskich marmurów.

Nadaje się do bardzo wielu zatosowań. Najczęściej produkowany jest w postaci płyt elewacyjnych o grubości 4 cm, elementów fasadowych, gzymsów oraz detali architektonicznych, a także kostki brukowej nawet do wymiaru 20 x 20 x 20 cm.
Złoże cechuje się dużą blocznością. Obrabia się go jak typowy piaskowiec. Przy tym Długosz nie ma mikropęknięc, kawern (pustek powietrznych), żył obcych minerałów ani innych wad ukrytych utrudniających obróbkę – do cięcia jest bardzo wdzięczny i powtarzalny.

Ze względu na średnią twardość i drobne ziarno doskonale sprawuje się jako materiał rzeźbiarski dobrze poddając się obróbce i dając ostrą krawędź oraz bardzo dobre odwzorowanie detali. Jednak ze względu na swoją twardość raczej wymaga zastosowania narzędzi mechanicznych. Również jego powtarzalna barwa i odcień czynią do idealnym materiałem do rzeźbienia.

Naturalna porowatość czyni Długosza nieco podatnym na sukcesjębiologiczną, jednak nie bardziej niż w przypadku innych piaskowców. Proces wzmaga się w miejscach wilgotnych i zacienonych, jednak odnowienie powierzchni nie stanowi większego problemu przy zastosowaniu zwykłych metod.
Długosz nie ma przeciwskazań do impregnacji. Nie jest ona konieczna, ale przyspiesza wysezonowanie materiału i ułatwia późniejszą pielęgnację zapobiegając głębokiej penetracji przez zanieczyszczenia.

Piaskowiec Długosz to jeden z niewielu piaskowców szydłowieckich, dostępnych w ciągłej eksploatacji, który można segregować bez wtrąceń koloru żółtego i beżowego wyłącznie w zimnych, biało-szarych odcieniach. Większość 80% piaskowców szydłowieckich ma odcień żółty lub kremowy – Długosz ma kolor zimny, bez odcieni żółtego i to jest rzadko spotykana cecha.

Inną wyjątkową cechą tego materiału jest odporność na krystalizację soli. Oznacza to, że nie ulega degradacji (deterioryzacji)w kontakcie z solą i może być stosowany na nawierzchniach, na których wykorzystywane jest chemiczne odśnieżanie.
W ostatnim czasie piaskowiec Długosz stał się popularnym materiałem wykorzystywanym przy renowacji starych pomników na starych cmentarzach.

Dane fizykomechaniczne:

Gęstość: 2070 kg/m3
Porowatość: 21,7 %
Nasiąkliwość: 7,0 %
Wytrzymałość na ściskanie: 61,0 MPa
Wytrzymałość na zginanie: 10,3 MPa
Spadek średniej wytrzymałości na zginanie po 12 cyklach 3%
Mrozoodporność po 25 cyklach: b. dobra
Odporność na ścieranie: 2,6 cm³/50cm²

Opis

barwa biała, zimna,
szare i siwe przeżylenia
drobna ziarnistość, średnia twardość
Cechy wyróżniające
odporność na działanie soli
zimny odcień
bez żółtych przebarwień, tylko szare przeżylenia

Więcej informacji:
P.U.H. SOSNOWICA S.C., Kopcie,
tel. 41 374 54 52,
www.sosnowica.com.pl